'Etnische zuivering' Krajina èn Vojvodina

In de Krajina zijn Kroaten begonnen de sporen van gevluchte Serviërs weg te werken. In Knin worden hun huizen systematisch in brand gestoken. In Servië tracht een agentschap in 'etnische woningruil' huizen van 'etnisch gezuiverde' Serviërs uit Kroatië te ruilen tegen die van 'etnisch gezuiverde' Kroaten uit Servië.

KUKUJEVCI, 14 AUG. “Wat ik doe is niet wat je noemt usual business”, zegt Mileva Stegic, makelaar in etnische woningruil. Op haar salontafeltje liggen ordners met het aanbod: zomerhuisjes aan zee, chalet-achtige boerderijen, een schaapskooi. De eigenaren van dit onroerend goed, Serviërs uit Kroatië, zijn op zoek naar soortgelijk bezit van Kroaten in Servië. Bemiddelaar Stegic brengt de landverhuizers met elkaar in contact.

Zelf had de 38-jarige boekhoudster in de zomer van 1991 haar flatje in Zagreb geruild voor een smidse annex woonhuis in Kukujevci, een dorp in Servië met een pompeuze katholieke kerk. 'Agentschap Zwaluw', staat er op de gevel. In vier jaar tijd heeft het bedrijf van Stegic alleen al in Kukujevci bemiddeld bij “de ruil van 500 van de 660 huizen”. Aan bijna elk balkon en elke nok hangt nu een Servische vlag. Niet omdat er wat te vieren valt, maar om misverstanden te voorkomen. 'Bezet' staat er her en der op het soort bordjes waarop boeren normaal gesproken 'eieren' of 'kersen' aanprijzen. De waarschuwing is bedoeld voor de ontheemden uit de Krajina, die in een tractoroptocht het dorp intrekken. Opdat ze niet per ongeluk een Serviër uit zijn huis gooien.

De vluchtelingen rijden voorbij in hooirapers, maaidorsers en mestkarren. Meer dan honderdduizend van hen zijn verdreven van hun velden en, onderweg op de snelweg van Broederschap en Eenheid, beschimpt, bekogeld en bespuugd door een haag van Kroaten. Uit wraak stropen ze katholieke dorpjes zoals Kukujevci af, op zoek naar woningen van de vijand.

Zwaluw weigert hulp bij gedwongen huisuitzettingen. “We bemiddelen alleen bij woningruil”, zegt Stegic. Sinds de intocht van de Krajina-Serviërs hebben ook de laatste Kroaten van Kukujevci zich bij haar ingeschreven.

Pagina 5: 'Zwaluw' verkoopt alleen enkele reizen

“Het is een gekkenhuis. Ze willen allemaal tegelijk vertrekken”, zegt de makelaar. Een tel later praat ze druk in een draadloze telefoon: of ze aan extra verhuiswagens kan komen?

Op de muur van haar kantoortje staat een kaart getekend van ex-Joegoslavië met daarop een groot aantal lange pijlen die vanuit Kukujevci met een boog wijzen naar Dubrovnik, Split, Zadar en Zagreb, als waren het de bestemmingen van een luchtvaartmaatschappij. Maar er is een verschil: Zwaluw verkoopt alleen enkele reizen. “Ik breng de mensen op een beschaafde manier naar de plaatsen waar ze thuis horen”, zegt de eigenares.

Vrede op de Balkan krijgt pas een kans als de 'etnische ontvlechting' helemaal is voltooid, voorspelt Stegic. Als alle Kroaten ten westen en alle Serviërs ten oosten van de scheidslijn wonen. “Waarom zouden we moeten streven naar een multi-etnische staat? Niemand wil dat”, zegt ze. “Het is veel beter om duidelijke grenzen te trekken.”

Net zoals de jonge republiek Kroatië volgens de grondwet “een staat is van Kroaten”, zo klinkt in Belgrado de steeds herhaalde roep om een “exclusief Servië voor de Serviërs”. De vraag is: waar komt de grens tussen die twee te liggen? Volgens de schets die president Tudjman van Kroatië in mei op een menukaart tekende, zal er uiteindelijk een s-vormige grens door de Balkan lopen. Bosnië komt op zijn kaart niet voor.

Zijn tegenspeler Milosevic heeft het verre Knin, de 'hoofdstad' van de Servische Krajina, zonder slag of stoot opgegeven. Maar hij lijkt vastberaden het laatste stukje bezet Kroatië, Oost-Slavonië, te behouden. Lange colonnes tanks en rupsvoertuigen met 120-mm kanonnen uit Belgrado rollen in de richting van de Donau.

Het geschut davert door de dorpsstraat van Kukujevci - in schril contrast met de puffende trekkers op de andere weghelft. De soldaten, opgetogen, steken hun duim, wijs- en middelvinger in de lucht, het teken van de drieëenheid die het Servische volk bijstaat in zijn strijd. Maar de vluchtelingen zijn verbitterd en gedesillusioneerd.

“Milosevic heeft zijn broek laten zakken om in de smaak te vallen bij het Westen”, zegt Nenad Borovic uit Glina, het hoofd van een uitgebreide familie van 23 leden, die in de berm is neergestreken. “Een echte Serviër zou dat nooit hebben gedaan, omdat hij weet dat je dan van achteren wordt genomen.” De voltallige familie Borovic slaapt op een bed van stro in een garage van een tante. Er liggen kussens, lakenzakken en een dekbedovertrek met een opdruk van ballerina's. Hun uittocht uit Kroatië had epische trekken: dagen achtereen ondergingen ze het uitjouwen en het met stenen gooien van Kroatische kinderen langs de weg. Maar de grootste vernedering kwam bij de grens met Servië, waar de Borovicen werden gefouilleerd. Door Serviërs.

Het spijt hem te moeten zeggen, maar de veeboer uit Glina acht Margaret Thatcher stukker hoger dan Slobodan Milosevic. “Die stuurde tenminste haar vloot de oceaan over om de Falklands te ontzetten. Maar Milosevic wil niet verder gaan dan Vukovar; Knin vindt hij te ver weg.”

Zelfs de politiemacht, waar het regime-Milosevic zwaar op leunt, heeft moeite met de uitvoering van haar opdracht. De 28-jarige Goran vertelt in Kukujevci dat hij de hele week wapens in beslag heeft moeten nemen van volksgenoten. Ook moet hij de insignes van de 'Servische Republiek Krajina' innemen - dat land bestaat niet meer. “Het is dat ik dit politieuniform draag”, zegt Goran. “Anders zou ik hier niet aan meewerken.”

Samen met drie collega's is hij ingezet om huisuitzettingen in Kukujevci te voorkomen of, indien nodig, terug te draaien. Maar hij weigert geweld te gebruiken tegen de Servische vluchtelingen. “Als ze die Kroaten de sleutels geven van hun huizen in de Krajina, dan mogen ze van mij hun gang gaan”, zegt Goran.

Makelaar Stegic is het daar niet mee eens. Zij wil de laatste Kroaten helpen bij een 'eerlijke ruil'. Achter haar aan de muur hangt de prijslijst: 20 dinar (tien gulden) voor inschrijving, 50 voor een verklaring waarin de deelnemer afstand doet van zijn bezit in Servië, 150 voor het opstellen van een contract. De rest van haar inkomsten zou - afhankelijk van de draagkracht van de cliënt - variëren “van een slof sigaretten tot één procent van de waarde van het te betrekken huis”. De boekhoudster mag dan een ongewoon handeltje drijven, het blijft business as usual.