Belgen omzeilen de politiek met hun eigen burgerwacht

In België groeit de behoefte om het recht in eigen hand te nemen. Een voorstel om in Antwerpen buurtbewoners in de straten te laten patrouilleren, is daar vorige week met gejuich ontvangen. Maar de overheid wil de opmars van de burgerwacht een halt toeroepen.

ANTWERPEN, 8 AUG. Vroeger liet ze de voordeur rustig open staan, nu durft ze geen schotelantenne op het dak te zetten uit angst voor diefstal.

Julia Mientjens, een gezette vrouw in bloemetjesjurk, woont sinds haar geboorte in de Antwerpse wijk Seefhoek - “en er is heel wat veranderd in die 61 jaar”. Vandalisme, inbraak “en tot 's nachts vier uur staan ze moppen te vertellen op het plein.” Nog geen week was ze terug van vakantie op Kreta, of de achterruit van haar auto was ingeslagen. Ingebroken wordt er de laatste tijd niet meer in haar café aan het Stuivenbergplein. Maar voor het geval dàt, bewaart ze een pistool onder de toog. En de politie? “Die komt hier niet na tien uur 's avonds, hè Lisa?” Haar buurvrouw lacht schamper. Wat hun betreft mogen buurtbewoners onmiddellijk gaan surveilleren in de Seefhoek, “mits ze goed bewapend zijn”.

In de Stuivenbergstraat in Antwerpen zijn overdag veel rolluiken gesloten. Over de stoep, waar het vuil vrolijk opwaait, zwalkt een gedrogeerde, magere man. In deze wijk, waar grootstedelijke problemen als drugsoverlast en onveilighied op straat groot zijn, trekt de extreem-rechtse partij Vlaams Blok, meer dan tweederde van de stemmen. Vorige week riep de grootste partij van Antwerpen op tot het oprichten van 'buurtveiligheidscomités': bewoners die in hun buurt patrouilleren om de criminaliteit tegen te gaan.

“Ik zou me direct bij zo'n comité aanmelden”, zegt de Turk Necati Eser. Hij zit in de deuropening van zijn huis en nodigt de onaangekondigde bezoeker gastvrij binnen. Eser's zoon Cetin vertaalt, terwijl zijn dochter thee inschenkt en hartig brood serveert. “Dit is geen goede buurt meer”, klaagt Eser. “Iedereen is bang.” Hij woont al zeventien jaar in de Seefhoek, maar nu overweegt hij terug te gaan naar Turkije. “Daar is het veiliger.” De zeventien-jarige Cetin, die na tienen niet meer op straat mag, vindt dat het Vlaams Blok gelijk heeft. “We moeten de criminaliteit aanpakken. Als ik achttien ben, ga ik op het Blok stemmen.”

De Antwerpse, socialistische burgemeester Leona Detiège reageert daarentegen afwijzend op het voorstel om burgerwachten in te stellen. Ze onderstreept dat in haar stad net 85 extra agenten zijn aangesteld, van wie het merendeel in het centrum zal gaan werken. Bovendien vindt ze een burgerwacht gevaarlijk, omdat de stap naar een burgermilitie klein is. Ook de Antwerpse politie reageert terughoudend. Een woordvoerder erkent dat de criminaliteit in Antwerpen stijgt “zoals overal”. In de Scheldestad is het aantal gevallen van criminaliteit sinds 1993 met drie procent gestegen. Maar volgens de politiewoordvoerder is het vooral “het gevoel van onveiligheid dat onevenredig toeneemt”.

Anders dan de Antwerpse burgemeester, heeft de gemeenteraad van het Limburgse Peer geen enkele moeite met patrouillerende burgers. Peer is de eerste Belgische gemeente die zelf het initiatief nam om burgerwachten aan te stellen. Vreemd genoeg is de criminaliteit in Peer juist laag. Volgens burgermeester Jos Matheï, die liever spreekt van een 'nachtwacht', moeten de patrouilles vooral een preventieve werking uitoefenen. “Iedereen praat de laatste tijd over het onveiligheidsgevoel”, verklaarde hij zijn initiatief, “wij praten er niet alleen over, wij nemen ook onze verantwoordelijkheid.” Als het aan de gemeente Peer ligt, zullen de burgerwachten vanaf deze herfst 's nachts per auto de gemeente doorkruisen, voorzien van een EHBO-trommel en een directe radioverbinding met de politie.

Met “verbazing en ongenoegen” heeft minister Johan Vande Lanotte van binnenlandse zaken kennis genomen van het Peerse initiatief. Het in juni geïnstalleerde kabinet Dehaene mag van het bestrijden van onveiligheid één van zijn prioriteiten hebben gemaakt en hiervoor zelfs een staatssecretaris hebben aangesteld, dìt is volgens Vande Lanotte niet de oplossing. De minister meent dat de gemeente Peer onveiligheidgevoelens juist in de hand werkt.Voorts wijst hij er op dat criminaliteitsbestrijding en het wegnemen van onveiligheidgevoelens behoren tot het takenpakket van de overheid, die daartoe over politiediensten beschikt. Net als burgemeester Detiège, ziet Vande Lanotte bovendien het gevaar van escalatie wanneer burgers politie-agent gaan spelen. De minister van binnenlandse zaken laat nu onderzoeken of burgerwachten wel binnen de huidige wetgeving passen, en zo ja onder welke voorwaarden. Als het aan hem ligt, blijven de bevoedheden beperkt.

Elders in België zijn de laatste tijd al burgerwachten opgericht op initiatief van de bewoners zelf. In het Limburgse Lanaken hebben bewoners van de chique wijk die de bijnaam 'goudkust' draagt, een particuliere bewakingsdienst gehuurd, die twee keer per nacht patrouilleert. De politie van Lanaken is sceptisch. “Ik vraag me af waarom ze dat doen, er is hier heel weinig criminaliteit”, aldus een woordvoerder. “De bewakingsdienst heeft ons nog nooit verwittigd.” Ook in verschillende plaatsen rond het Westvlaamse Kortrijk, het gebied dat om zijn relatieve rijkdom het 'Texas van België' wordt genoemd, opereren al burgerwachten. In deze streek bestaat wèl een directe aanleiding: hier is de zogeheten Kappa-bende uit Noordfrankrijk actief, die regelmatig overvallen pleegt op vooral dure kledingszaken.

Na een golf van inbraken van de Kappa-bende besloten de inwoners van Dadizele vorig jaar een burgerwacht op te richten, waarbij zich direct een tachtigtal vrijwilligers aansloot. Dagelijks patrouilleren ze in twee wagens, voorzien van door de gemeente geleverde mobilofoons. Volgens politiechef Luc Laghe hebben de burgerwachten nut, “mits ze enkel observeren en informatie doorspelen”. Dankzij de burgerwacht van Dadizele zijn volgens hem al enkele zaken opgelost, is er een inbraak verijdeld en een autodief gepakt. De criminaliteit in Dadizele is niet gedaald, geeft Laghe toe, “maar je weet niet hoe het zonder burgerwacht zou zijn geweest.”

In het nabijgelegen Poperinge hebben inwoners eind vorig jaar na een reeks inbraken in kledingszaken een 'buurtmeldingscomité' opgericht. Als iemand iets verdachts ziet, wordt onmiddellijk de politie geïnformeerd en vervolgens via een telefoonnetwerk de overige deelnemers. “Dankzij dit systeem hebben we al een serieuze dief, die 125 diefstallen had begaan, op heterdaad kunnen betrappen”, aldus politiecommissaris Baes. Tegen de buurtmeldingscomités heeft minister Vande Lanotte geen bezwaar. Hij is zelfs onlangs naar Poperinge gekomen om het systeem ter plekke te aanschouwen. Zo lang burgers zich enkel bewapenen met telefoon, valt dit volgens de minister onder de “normale sociale controle”.