Rood nest Spangen ten onder aan drugsgebruikers

Ooit stond Spangen voor voetbalclub Sparta, voor stadion Het Kasteel. Tegenwoordig roept de wijk in het westen van Rotterdam vooral associaties op met drugsdealers, -toeristen en -verslaafden. Ieder weekeinde bezoeken tientallen junks de drugspanden in de wijk. Vorige week nog blokkeerden woedende bewoners de toegangswegen tot de wijk. En tot overmaat van ramp wil Sparta verhuizen naar Capelle aan den IJssel.

Spangen ligt achter een dijk - vanuit het centrum gezien. Als de bewoners met tramlijn 7 de wijk inrijden, maken ze een lange afdaling die eindigt vlak voor de poorten van Het Kasteel. Niet voor niets noemen Spangenaren hun wijk 'de put'. Het P.C Hooftplein vormt de entree tot Spangen. Rechts op het plein staat een monument voor de socialistische voorvechter van een gemeentelijk woningbouwbeleid, Hendrik Spiekman. Het is omzoomd door keurige bloembedden.

“Een teringwijk”, noemt een oude inwoner van Spangen zijn wijk onomwonden. In het oostelijk deel zijn de huizen oud en vervallen. Stadsvernieuwing heeft hier een duidelijke grens getrokken. De smalle straten vormen het territorium van de internationale drugsscene. Op straat en in dichtgetimmerde panden wordt druk gehandeld in verdovende middelen. Junks schamen zich niet om in het openbaar te gebruiken.

Ooit was Spangen een modelwijk, een rood nest. De wijk werd in de jaren twintig gebouwd om de betere arbeiders te huisvesten. Bekende architecten als M. Brinkman en P. Oud ontwierpen de woonblokken. Het in 1920 gebouwde complex aan de Justus van Effenstraat bijvoorbeeld, was een revolutionair experiment met zijn gemeenschappelijke was- en badhuizen, centrale verwarming en stortkokers voor huisval. Nu is dit deel gerenoveerd.

In het oostelijke deel maakt de oude inwoner van Spangen echter plannen om te verhuizen. In deze 'teringwijk' wil hij niet blijven wonen. Anderen zijn vast besloten het gevecht met de veroorzakers van de overlast aan te gaan. Een aantal van hen richtte onlangs een 'honkbalclub' op met het doel de junks de wijk uit te slaan. Kort daarvoor staken bewoners van de Da Costastraat een dealpand in brand. Ze hadden genoeg van de junks en de handelaren die overlast veroorzaakten en van de gemeente die weigerde het pand af te breken. Het 'waarschuwingsvuur' van de bewoners had effect. Het pand is gesloopt.

Voorzitter T. Harreman van de deelraad Delfshaven, waaronder Spangen valt, denkt dat de overlast die verslaafden, dealers en drugstoeristen veroorzaken van voorbijgaande aard is. Voor Spangen tenminste. “Je kunt het bijna op de kaart uittekenen. Hierna verplaatst de overlast zich naar een ander deel van de stad. Straks is Feijenoord aan de beurt.”

De problemen in Spangen begonnen tien jaar geleden met de stadsvernieuwing. Voor die tijd was het een prettige wijk om in te wonen. “Woonde men in Spangen, dan woonde men op stand. Vanuit het arbeidersmilieu geredeneerd”, zegt Harreman, die zelf in de buurt opgroeide. Door de geïsoleerde ligging achter de dijk had Spangen het karakter van “een dorp in de stad”. Iedereen kende iedereen.

Toen sloeg de stadsvernieuwing toe, aldus Harreman. “Dat betekende kaalslag en leegstand.” Tussen 1984 en 1990 werd driekwart van de circa vijfduizend woningen gerenoveerd. Dat gebeurde volgens Harreman met de “ruime budgetten van de jaren tachtig”. Maar toen de woningen in Spangen-Oost in 1990 aan de beurt waren, was het geld op.

Tijdens de periode van stadsvernieuwing veranderde de bevolking van samenstelling. “Daarvoor woonden er blanke arbeiders, nu een heel gemêleerd gezelschap”, zegt Harreman. Het percentage allochtonen is zelfs voor een oude stadswijk hoog: tegen de tachtig procent. De doorstroom in de wijk is groot. Het percentage bewoners dat één jaar of minder op hetzelfde adres woonde, bedroeg in 1993 ruim 35 procent. Dat is tien procent hoger dan gemiddeld in Rotterdam. “Dan krijg je dat buren elkaar niet meer kennen en de sociale controle minder wordt”, aldus de voorzitter van de deelraad. In een portiek hangt inmiddels een bord met foto's van bewoners, daaronder vertellen zij iets over zichzelf. Kunnen de buren elkaar weer leren kennen, dacht een student. Als proef hangen nu twee van die borden in portieken en het wijkopbouwteam is van plan er meer te maken.

Mevrouw A. Kriek legt zich niet bij de onpersoonlijke sfeer neer. “Ik woon hier 37 jaar, heb hier drie kinderen grootgebracht waarvan er geen een aan de hasj of aan de drugs is en ben zelf nog niet gestresst.” Kriek meent dat in Spangen niemand een week dood zal liggen. Ze ziet er persoonlijk op toe dat dat niet gebeurt.

Een aantal mensen is ertoe veroordeeld in Spangen te wonen, meent opbouwwerker R. Westrik. “Mensen met een laag inkomen en weinig perspectieven. De gemeente plempt ze hier maar in.” Rond de dertig procent van de Spangenaren is werkloos, drie keer zo veel als gemiddeld in Rotterdam. Hoofd opbouw en onderhoud A. van der Dussen van het woningbedrijf Rotterdam-West herinnert zich nog de jaren zeventig, toen vooral ambtenaren en middenstanders in de Spangen werden geplaatst. Maar sinds het begin van de stadsvernieuwing is er volgens hem helemaal geen sprake van een plaatsingsbeleid. “De lijsten met urgenten zijn daarvoor te lang.”

Nu geschiedt selectie op basis van één criterium: inkomen. In Spangen geldt een gemiddelde huurprijs van vierhonderd gulden, de laagste van Rotterdam. Alleen mensen met een inkomen lager dan 53.000 gulden komen in aanmerking voor een huurwoning. “De marge om te sturen is gering”, zegt Van der Dussen. “De markt selecteert zichzelf.” Een enkele keer wordt een uitzondering gemaakt voor mensen die een 'positieve inbreng' hebben. Zo heeft de pastoor een woning in zijn eigen wijk.

Spangen is sneller gerenoveerd dan andere oude Rotterdamse wijken, stelt Van der Dussen. In die andere wijken, die begin jaren zeventig werden aangepakt, gebeurde niets zonder goedkeuring van de bewoners. “Daar kwam het voor dat de tweede verdieping meedeed en de eerste niet. Moest je toch een leiding zien aan te leggen.” Toen Spangen in 1984 gerenoveerd werd, ging de gemeente voortvarender te werk. De vrijwilligheid verdween volgens Van der Dussen. Blokken van twee à driehonderd huizen werden aangepakt. De bewoners kregen tijdelijk onderdak in andere wijken, vaak in buitenplaatsen als Spijkenisse en Capelle aan den IJssel.

Intussen werd op monumentale Spangense wooncomplexen een extra verdieping gebouwd om in de groeiende behoefte aan woonruimte te voorzien. Die behoefte groeit nog steeds gestaag: volgens een prognose van het Centrum voor Onderzoek en Statistiek zal het inwonertal van Spangen in 2008 zijn gestegen tot bijna 16.000. Het aantal jongeren tussen de 16 en 19 jaar zal de komende tien jaar toenemen met 80 procent. Bij het Woningbedrijf maken ze zich zorgen over deze voorspellingen. “Meer mensen bij elkaar geeft meer spanningen.” Veel kan de coöperatie echter niet doen. “We kunnen moeilijk voorbehoedsmiddelen uitdelen.”

De 'verdichting' van Spangen heeft er toe geleid dat “het niet de mooiste wijk van Rotterdam zal worden”, aldus Van der Dussen van het woningbedrijf Rotterdam-West. Maar als de laatste oude panden over vijf jaar zijn afgebroken of gerenoveerd, zullen de meeste dealers en verslaafden met de stadsvernieuwing meeschuiven. In ieder geval weg uit Spangen.

Vanachter de tekentafels op de twaalfde verdieping van hun kantoortoren net buiten Spangen hebben de medewerkers van de dienst Stedebouw en Volkshuisvesting een mooi uitzicht en vooral een positieve kijk op de wijk. “Spangen is nog steeds uniek, stedebouwkundig. Het is een soort monument”, zegt E. Poot, chef van deelgebied West. De stedebouwers kunnen de drugsoverlast niet oplossen, maar pogen wel de problemen te reduceren. Bankjes maken ze korter dan vroeger, zodat die minder aantrekkelijk zijn als slaapplaats. Waar struiken stonden, komt nu een grasveldje. Daar kunnen geen zwervers onder slapen of spuiten in worden weggegooid. En om het imago van de wijk te verbeteren, zullen de komende jaren duurdere appartementen worden gebouwd in het oosten van Spangen, op de plek waar nu de internationale drugshandel floreert.

In cafetaria Sparta, tegenover het stadion van de eredivisie-club, wordt niettemin gedacht aan verhuizen. “Het duurt niet lang meer en ik moet weg”, voorspelt S. van den Waardenburg. Ze beheert al twintig jaar het 'officieuze clubhuis' van Sparta. Met de uittocht van veel autochtonen is ook de klandizie van het cafetaria sterk teruggelopen, meent de uitbaatster. Nu ook de voetbalclub Sparta vergevorderde plannen heeft te verhuizen naar Capelle aan den IJssel, is de toekomst zorgelijk. “De Nederlanders die hier wonen, hebben een relatie met Sparta. Wanneer de club weggaat, weet ik niet wat er met de wijk gebeurt.” Sparta zou meer rekening moeten houden met de ontwikkelingen in de wijk waar de club zijn hoogtijdagen beleefde, vindt de cafetariahoudster. “Twee Turken of Marokkanen in het eerste elftal opstellen en er zitten zo weer 15.000 toesch ouwers op de tribune.” Dan wordt haar snackbar - nu een ontmoetingspunt voor een handvol Nederlanders - een plek voor alle culturen.

Waar gerenoveerd wordt, zijn randfiguren te vinden, meent deelraadvoorzitter Harreman van Delfshaven. Nabij Spangen ligt de wijk Middelland, waar binnenkort renovatie plaats zal vinden. Maatregelen zijn genomen om te voorkomen dat de drugsoverlast zich hier nestelt. “Daar lopen 's nachts twee mannen met honden van een particuliere bewakingsdienst.” Een gebaar van het gemeentebestuur aan de wijk, die zwaar te lijden had onder de verplaatsing van de Rotterdamse tippelzone naar de nabijgelegen Keileweg. “De methode kost geld, maar is heel effectief”, zegt Harreman. “En verder moet je leegstaande panden echt ontmantelen. Dichtmetselen, hek ervoor en prikkeldraad er omheen.”

Wellicht zouden ook de onteigeningsprocedures tegen de eigenaars van dealpanden kunnen worden bekort. Die duren vijf tot acht jaar. “Onze wetgeving is een groot goed”, zegt de deelraadvoorzitter, “maar het is schandalig dat speculanten met beroepsprocedures een wijk jarenlang kunnen opzadelen met dergelijke rotte kiezen.”

J. Engel bezit in Spangen een tiental woningen dat nog niet is gerenoveerd. In totaal bezit de man ruim vijfhonderd panden in Rotterdam. Engel bevestigt dat hij woningen verhuurt aan junks. Dat daar af en toe wordt gedeald, wil hij geloven en dat de panden overlast veroorzaken ook. “Maar door junks onderdak te verlenen, houd ik deze mensen van de straat”, zegt Engel. “Ik denk dat ze de samenleving meer overlast bezorgen wanneer ze door de stad zwerven.”

Ooit stond Spangen voor voetbalclub Sparta, voor stadion Het Kasteel. Maar op de tekentafel van de dienst Stedebouw en Volkshuisvesting liggen de eerste schetsen al klaar: op de plaats van Het Kasteel komen wat de dienst betreft dure woningen, een sporthal en schoollokalen. “Spangen is lekkere wijk om in te wonen, ook met kinderen”, zegt stedebouwkundige Poot. “Of ik er wel eens kom? Eigenlijk nooit.”