Baltisch

WILLEM ELLENBROEK en HENK RAAFF: Oostzee-journaal. Een reis door Scandinavië, de Baltische Republieken, Kaliningrad, Polen en Noord-Duitsland; 333 blz., Uitgeverij Contact 1995, ƒ 39,90

VERENA DOHRN: Baltische Reise. Vielvölkerlandschaft des alten Europa; 284 blz., S. Fischer Verlag 1994, ƒ 50,40

Je kunt bezwaarlijk beweren dat de val van het IJzeren Gordijn in 1989 en de jaren erna voor Nederlanders en andere bewoners van de westzijde van Europa de wereld erg veranderd hebben. Zeker, je kunt nu af en toe Russisch horen spreken op de tramhalte, waar deze taal vroeger iets van heel ver was. Maar onze horizon is grotendeels nog dezelfde gebleven en de begrenzing van onze wereld aan de oostzijde lijkt, mentaal, nog steeds te bestaan, ondanks het feit dat niet langer een ander politiek-economisch systeem die begrenzing uitmaakt.

Het is een loffelijk streven dat de journalisten Ellenbroek en Raaff naar de Oostzee heeft gedreven. Ze keken daar of er wellicht de vibraties van een nieuwe tijd, en nieuwe, andere horizonten aanwijsbaar waren. Hun uitvoerig beschreven reis voerde hen eerst langs de Scandinavische kusten en vervolgens door de Baltische landen en Noord-Duitsland, met een uitstapje naar de Russische stad Kaliningrad.

Fraai beschrijven ze landschappen, ontmoetingen, historische bijzonderheden in de bezochte streken. Steeds tekenen ze op, wat veranderd lijkt, wat nog onopgelost is. Als reis moet dat boeiend zijn geweest. Veel is nog ongewis, vooral in de Baltische dwergstaatjes die hun onafhankelijkheid van tussen de beide wereldoorlogen hebben hervonden. Daar lijkt de atmosfeer gekenmerkt door een zekere onbestemdheid, die de reislustige auteurs prachtig weten te beschrijven.

Aan reis en boek ligt kennelijk de gedachte ten grondslag, dat er een cultureel verband bestaat tussen de landen aan beide zijden van de Oostzee, dat sterker is dan het gegeven dat deze landen zich in de jaren van de Koude oorlog in verschillende kampen in Europa bevonden.

Expliciet uitgewerkt wordt deze gedachte echter niet. En node mist men een hoofdstukje waarin de auteurs uit hun bevindingen conclusies trekken. Ook de mooiste reisbeschrijving krijgt, uitgesmeerd over meer dan driehonderd pagina's, op den duur iets zeurderigs, wanneer het blijft bij impressies.

Men zou met hetzelfde recht een reis door Rusland en de Baltische republieken kunnen publiceren, en daarmee suggereren dat Estland, Letland en Litouwen (en eventueel nog Finland) toch eigenlijk in de geest provincies van Rusland zijn. Daar is trouwens sowieso iets voor te zeggen, vind ik, evenals voor de opvatting van de Russische dichter Vladimir Brodski, dat er iets irritants schuilt in het gepraat over Midden-Europa - een begrip dat afstand tot Rusland moet suggeren - en dat het misschien beter is om over 'West-Azië' te spreken.

Hetzelfde bezwaar van de ongestructureerde beschrijving geldt ook voor Verena Dohrns Baltische Reise. Maar iets minder toch, want de beschrijving hier heeft - in weerwil van de misleidende titel - wel degelijk een leidraad: de beschrijving van de joodse cultuur in de Baltische landen voor de Tweede Wereldoorlog. Die cultuur heeft een lange voorgeschiedenis omdat de Baltische landen een van de weinige streken vormden binnen het Russische rijk waar joden zich vrij mochten vestigen.

Zoals de ondertitel, Vielvölkerlandschaft des alten Europa, aangeeft, vormden de Baltische staten tussen de beide wereldoorlogen een boeiend geval van multinationale samenleving, van integratie tussen verschillende culturen ook, de joodse niet uitgezonderd.Voordat de vernietigingsmachine van de nazi's hier toesloeg, was er van die Baltische charme echter al niet veel meer over, vooral door de opkomst in de jaren dertig van allerlei autoritaire en fascistoïde machthebbers.

Nee, een idylle is het niet, de geschiedenis van de Baltische landen in de afgelopen zestig jaar. En een idylle zal het ook niet snel worden, in de sfeer van ressentiment en min of meer eng nationalisme die in de Baltische landen nu nog heerst. Maar het kan zeker geen kwaad, er eens langs te gaan.