Frankrijk moest advies vragen bij de Europese Commissie

De Franse regering is een brievencampagne begonnen om de hervatting van kernproeven bij het atol Mururoa te rechtvaardigen. President Chirac stuurde een brief aan Greenpeace, minister van buitenlandse zaken de Charette schreef een Australische ochtendkrant. De proeven zouden absoluut noodzakelijk zijn voor de Franse defensie. Waarin die noodzaak gelegen is blijft evenwel schimmig. Als het gaat om verhoging van de veiligheid van de kernkoppen kunnen de proeven beter achterwege blijven, betoogt J. Hans M. Opdam. D. Comijs en G. Betlem betogen dat de proeven in strijd zijn met het Euratom Verdrag. Daarom moet de Europese Commissie volgens hen in actie komen. Na een succesvolle campagne tegen Shell voert Greenpeace nu actie tegen Frankrijks voorgenomen atoomproeven op Mururoa. Een tot nu toe onderbelicht aspect betreft de vraag naar eventuele schending van Europees recht. De Europese Commissie te Brussel heeft een aantal taken ter bescherming van de gezondheid van betrokken burgers. Indien het Euratom Verdrag van toepassing is op de kernproeven is het niet langer een zaak van Frankrijk alleen, maar is de Europese Unie er ook bij betrokken.

In Artikel 34 van het Euratom Verdrag vinden we twee verplichtingen. Allereerst staat er dat een lidstaat die bijzonder gevaarlijke proefnemingen wil nemen, advies moet inwinnen bij de Europese Commissie over het nemen van maatregelen ter bescherming van de volksgezondheid. Maar bovendien is instemming van de Commissie noodzakelijk, 'indien de gevolgen van deze proefnemingen zich kunnen doen gevoelen op het grondgebied van de andere Lid-Staten'.

Uit informatie van het Öko-Institut te Darmstadt, blijkt dat de proeven op Mururoa inderdaad op het grondgebied van een andere lidstaat effecten kunnen hebben. Mururoa is namelijk onderdeel van Frans Polynesië, terwijl op zo'n 1000 kilometer ten zuid-oosten van het atol zich het Pitcairn Island bevindt dat behoort tot het Verenigd Koninkrijk (de zestig inwoners stammen af van de muiters op de Bounty). Indien zich een ongeluk zou voordoen is het bepaald mogelijk dat de gevolgen ervan zich tot Pitcairn Island zullen uitstrekken. In 1979 heeft zich een ongeval voorgedaan, een atoombom bleef steken in de schacht op 400 meter beneden het aardoppervlak in plaats van de beoogde 1000 meter. Na de explosie ontstonden vloedgolven die tot 1.500 km omtrek schade veroorzaakten.

Naar onze mening volgt uit Artikel 34 van het Euratom Verdrag en de geschetste feitenconstellatie dat de proeven niet mogen plaats vinden zonder de voorafgaande toestemming van de Europese Commissie. Tot nu toe heeft Frankrijk geen toestemming voor de proeven gevraagd. Het is dan ook jammer dat de acties zich concentreren op Franse champagne en Franse kaas, terwijl de Europese Commissie geheel buiten schot blijft. Deze treft ook blaam want zij staat toe dat Frankrijk haar buitenspel plaatst door eenvoudigweg de toestemming voor het verrichten van de proeven niet te vragen. Bovendien is er niets dat erop wijst dat de Europese Commissie van plan is de naleving van het Euratom-Verdrag af te dwingen en de Franse houding af te straffen.

Langs de weg van het EG-recht is het bijzonder moeilijk om in deze situatie stappen te ondernemen. Dat komt door een juridisch-technische eigenaardigheid van het EG-recht waardoor burgers niet rechtstreeks een lidstaat die het Europese recht niet naleeft voor het Hof van Justitie kunnen slepen. Burgers kunnen in principe alleen een Europees-rechtelijke procedure beginnen tegen een besluit van de Commissie, de Raad en het Europees Parlement. Schendingen van het Gemeenschapsrecht door een lidstaat kunnen aan de kaak worden gesteld door een andere lidstaat of door de Europese Commissie. De Commissie beschikt echter over een grote vrijheid om schendingen door lidstaten al dan niet te vervolgen en als de Commissie weigert tegen een schending in actie te komen, is het voor burgers onmogelijk gebleken om daar iets tegen te ondernemen.

Dat de lidstaten nog niets hebben ondernomen is niet zozeer te wijten aan een gebrek aan juridische mogelijkheden, als wel aan politieke wil. Een lidstaat kan ten eerste Frankrijk voor het Europese Hof dagen wegens het schenden van zijn verdragsverplichtingen - namelijk het nemen van kernproeven zonder toestemming van de Europese Commissie te hebben gevraagd. In de tweede plaats kunnen lidstaten in principe ook het stilzitten van de Europese Commissie aanpakken. Zij kunnen zich tot het Hof wenden wanneer een instelling nalaat om een besluit te nemen. In dit geval heeft de Commissie immers nagelaten om vast te stellen dat Frankrijk zijn verplichtingen heeft geschonden door zonder de vereiste toestemming verder te gaan met het nemen van de kernproeven. De milieubeweging kan proberen de Nederlandse overheid van de noodzaak van een dergelijke stap te overtuigen.

Daarnaast zou Greenpeace bezwaar kunnen maken bij het Hof van Justitie tegen het feit dat de Commissie heeft nagelaten te zijnen aanzien een bepaald besluit te nemen (Artikel 148 Euratom Verdrag). Aldus zou Greenpeace hard moeten maken dat het nalaten van de Commissie om Frankrijk op de vingers te tikken wegens het niet vragen van toestemming haar in haar belangen als milieugroepering treft. Hoewel het EG-recht ook voor burgers de mogelijkheid kent om een dergelijke actie wegens nalaten te beginnen, is dit in de praktijk nog nooit voorgekomen. Een belangrijk argument dat Greenpeace in zijn eigen voordeel zou kunnen aanvoeren is, dat als een burger of belangengroep zich niet voor het Hof zou kunnen beklagen over waarschijnlijk politiek gemotiveerd stilzitten van bijvoorbeeld de Commissie het wel eens erg moeilijk, zo niet onmogelijk zou kunnen worden om een kwetsbaar belang als het milieubelang te beschermen. In Nederland heeft het zo'n vijftien jaar geduurd voordat dergelijke collectieve acties algemeen zijn aanvaard. In Luxemburg is men nog niet zo ver. Het is aan de milieubeweging om een doorbraak te forceren: frapper toujours.