Nieuwe strategie haalt VN niet uit geweldsspiraal

De val van Srebrenica heeft tot een wijziging van de strategie van de Verenigde Naties geleid. De civiele autoriteiten zijn verwijderd uit de militaire bevelsketen van de volkerenorganisatie. De secretaris-generaal van de VN, Boutros Boutros-Ghali, heeft zijn mandaat voor het oproepen van NAVO-luchtsteun overgedragen aan de bevelhebber van UNPROFOR, de Franse generaal Bernard Janvier. Dat betekent dat ook het civiele hoofd van de VN-missie in voormalig Joegoslavië geen stem meer in het kapittel heeft wanneer een plaatse- lijke UNPROFOR-commandant meent dat zijn positie zonder steun vanuit de lucht onhoudbaar is geworden.

Nu mogen de gebeurtenissen rondom Srebrenica aanleiding zijn geweest voor deze veranderingen, op zichzelf waren zij geen voorbeeld van de trage VN-besluitvorming die voorheen zoveel kritiek heeft opgeroepen. Volgens de in Nederland gangbare lezing hebben het VN-commando ter plaatse en dat in Zagreb eerst de ernst van de Servische aanval onderschat - het zou slechts gaan om een kleine correctie in het zuiden van de enclave - en toen de luchtoperaties eenmaal op gang waren gekomen is vervolgens van Nederlandse kant alles in het werk gesteld om ze weer af te gelasten, bevreesd als men was voor het lot van blauwhelmen en burgers in de enclave. Er is zelfs op gepocht dat dankzij de aanwezigheid van Nederlanders op sleutelposities in de VN-organisatie erger is voorkomen. Bovendien waren de aanvallen nauwelijks effectief gebleken.

Op grond van de Nederlandse ervaringen is het dus nog maar de vraag of de inkorting van de bevelsketen het reactievermogen van VN en NAVO in Bosnië zal bevorderen. Op de Bosnië-conferentie in Londen vorige week richtte de aandacht zich op Gorazde, de laatst overgeblevene van de drie 'safe areas' in Oost-Bosnië. Vooral van Amerikaanse kant zijn de Serviërs met hel en verdoemenis gedreigd als zij ook deze enclave zouden willen veroveren. Zware bombardementen zouden hun deel worden. Maar wat gebeurt er als de Serviërs de hand weten te leggen op nieuwe, ditmaal Britse gijzelaars? En als zij dreigen ook die enclave aan zware beschietingen te onderwerpen? Dan zou de Britse commandant op zijn beurt met het 'Karremans-dilemma' worden geconfronteerd en achter hem de gehele Britse bevelsketen tot in 10 Downingstreet toe. Zouden de Britten onder die omstandigheden de NAVO te hulp roepen of toch maar een dictaat van generaal Mladic aanvaarden?

Het is intussen nog steeds onduidelijk wat precies de bedoeling is. De NAVO maakt een onderscheid tussen luchtsteun aan grondtroepen in een benarde situatie en luchtoperaties tegen strategische doelen als afstraffing wegens schendingen van resoluties van de Veiligheidsraad. In Londen heeft de Amerikaanse minister van defensie, Perry, verklaard dat in Gorazde zo nodig zou worden begonnen met acties die de druk op de belegerden verminderen, maar dat in een volgende fase ook objecten in andere regio's zouden worden aangevallen. De bombardementen op munitie-opslagplaatsen in Pale eerder deze zomer vielen al in die laatste categorie, maar zij werden onmiddellijk gestaakt toen de Serviërs tientallen VN-waarnemers en blauwhelmen gijzelden en via de media als geketend doelwit tentoonstelden.

Het probleem bij het uitvoeren van luchtacties is niet zozeer de lengte van de bevelsketen, als wel de wijze waarop de VN hun personeel in Bosnië hebben ontplooid. UNPROFOR opereert als een organisatie die een wapenstilstand handhaaft en, daarnaast, in de knel geraakte bevolkingsgroepen van voedsel en medicijnen voorziet. Het openhouden van verbindingswegen is daartoe een voorwaarde. Alleen, van een wapenstilstand is geen sprake, onder de bevolking houden zich gewapende groepen op die met hun activiteiten de onpartijdigheid van UNPROFOR in opspraak brengen en de wegen worden beheerst door de verschillende strijdgroepen. De instructie dat blauwhelmen uit zelfverdediging van hun wapen gebruik mogen maken, betekent onder dergelijke omstandigheden niets.

UNPROFOR is geobsedeerd geraakt door UNPROFOR. De verslagen uit Srebrenica, van vluchtelingen en van blauwhelmen, laten daarover geen twijfel bestaan. De versterking van UNPROFOR met de snelle interventiemacht en de dreiging met NAVO-acties dienen geen ander doel dan de eigen beveiliging. De opstelling bij Sarajevo van zware VN-wapens betekent niet dat de stad van nu af gevrijwaard is van beschietingen of van sluipschutters. De geuite ultimatieve dreigementen hebben geen invloed op het Servische offensief tegen Bihac en hebben de Serviërs er niet van weerhouden Zepa in te nemen en opnieuw duizenden voor zich uit te drijven.

Voor Gorazde zeggen de UNPROFOR-landen “een streep in het zand te trekken”. Zelfs als de Serviërs daarvoor zouden terugdeinzen, is het vraagstuk-Bosnië verre van opgelost. Bij de opeenvolgende verdelingsplannen die de bemiddelaars het licht hebben doen zien, is wel eens het commentaar gegeven dat de moslims, de Bosnische regering, de oorlog nu eenmaal hadden verloren. Daarmee werd bedoeld dat hun voorwaarden en eisen terzijde konden worden gelegd. Als een boemerang slaat dat commentaar nu terug op UNPROFOR en op de landen die de vredesmacht in stand proberen te houden. UNPROFOR heeft weliswaar geen oorlog verloren, maar het is er niet in geslaagd zijn mandaat uit te voeren. De interventie van de VN is op een mislukking uitgelopen, de oorlog is niet bezworen, het menselijk leed niet uitgebannen. Geen Bosniër, van welke partij ook, heeft nog een goed woord over voor deze internationale onderneming. Gorazde zal geen keerpunt zijn.

De verwoesting van steden en dorpen en de vernietiging en verjaging van hun inwoners duren onverminderd voort. Een volslagen desoriëntatie is het ge- volg. Blauwhelmen, waarnemers, woordvoerders, hulpverleners, vluchtelingen, bemiddelaars, diplomaten en ook de strijdenden zelf zijn in een spiraal van geweld terechtgekomen. Ieder denkbaar rationeel doel is uit het oog verloren. Zo weten de Servische leiders UNPROFOR meedogenloos te manipuleren, zoals in Srebrenica is gebleken. Maar zij slagen er niet in hun terreinwinst politiek te consolideren. Zij beheersen nu het grootste deel van Bosnië, gezuiverd en wel, maar het is verwoest, de steden en dorpen zijn ontvolkt, de vijand is verjaagd maar niet verslagen. De Servische grootheidswaan die de ellende heeft veroorzaakt, heeft geleid tot het ontstaan van twee geïsoleerde republiekjes waarvoor zelfs Servië niet meer opkomt. De impasse is totaal.