Mens tegen mug

Muggen ruiken mensen en zuigen ons bloed om hun eitjes tot wasdom te laten komen. Een breed arsenaal aan wapens moet ons van de steken vrijwaren. Zelfs Vapona is weer terug.

Toegegeven, zonsverduisteringen door enorme muggenwolken zoals boven het Victoriameer zijn bij ons niet te verwachten en Nooit meer slapen speelt in Lapland, maar toch geven ook Nederlandse muggen last. Ze zijn er in ongeveer 20 soorten, waarbij aantallen en verspreiding van jaar tot jaar wisselen. Sommige zijn overdag actief en belagen ons in het bos, andere komen 's nachts tot leven en schuilen overdag in donkere plaatsen als boomholten, struikgewas en gordijnplooien. We kennen in ons land de dansmug, die niet steekt, de kleine kriebelmug die dat wel degelijk doet, maar het meest bekend is de ordinaire steekmug of Culex pipiens.

Muggen brengen al lang geen ziekten meer over en ook het HIV-virus verspreiden ze niet. Tot 1955 kwam malaria in Nederland endemisch voor in Noord-Holland en Zeeland, maar vertegenwoordigers van het geslacht Anopheles, brakwatermuggen die deze ziekte overbrengen, zijn er nog maar in lage aantallen. Dat geldt niet voor de Ceratopogoniden of knutjes, kleine muggen die in je haar of trui kruipen en gemeen steken. Ze leven in de buurt van waterrijke gebieden waar vochtige oevers goede broedplaatsen bieden. Langpootmuggen, die regelmatig binnenshuis worden aangetroffen, boezemen velen angst in maar zijn volstrekt onschadelijk.

Het Nederlandse onderzoek naar muggen concentreert zich aan de Landbouwuniversiteit Wageningen. Dr.ir. Willem Takken houdt zich er als medisch-veterinair entomoloog bezig met insekten die schadelijk zijn voor de gezondheid van mens en dier, in het bijzonder de malariamug. 'Een mug', aldus Takken, 'leeft in de zomer 3 à 4 weken en heeft dan een actieradius van ongeveer 2 kilometer. Daarnaast heb je de overwinteraars, in Nederland vooral Culiseta annulata, te herkennen aan de banden op hun poten. Die halen 6 tot 8 maanden en nemen in die periode regelmatig een bloedmaal. De meeste muggesoorten overwinteren overigens als ei of larve in het water. Alleen de vrouwtjes steken: ze hebben 5 mm bloed nodig om hun eitjes tot wasdom te laten komen. In haar leven zuigt de gemiddelde muggevrouw 6 à 8 bloedmaaltijden bij elkaar.'

Plensbui

Stilstaand water met een schone vegetatie is vragen om muggen, zeker als bij een hete zomer de reproductiecyclus ook nog eens kort is. Een plas na een plensbui is een prima kweekvijver. Naarmate de zomer vordert, neemt het aantal muggen toe. Weliswaar zijn ze een prooi voor vogels en vleermuizen, maar om de aantallen te beperken zet dit weinig zoden aan de dijk. Er is dus steeds meer bloed nodig. Daarbij is de Nederlandse mug een generalist: alle hogere vertebraten voldoen als gastheer en of nu een konijn, koe of mens het slachtoffer is, berust op toeval.

Een zoemende mug is niet per se een stekende mug. Wel is het bijna altijd een vrouwtje. Ze maakt dat geluid om aantrekkelijk te zijn voor een mannetje. Paringen vinden niet zelden plaats in de buurt van mensen. Vermoedelijk spelen de geuren die wij produceren - en waar ook de mannetjesmug op afkomt - daarbij een rol.

Op dit ingewikkelde complex aan geurstoffen, dat de mug ertoe aanzet de ene mens boven de andere te verkiezen, probeert men in Wageningen grip te krijgen. Takken: 'Het heeft te maken met zweet en met de hormonale huishouding die voor geen mens dezelfde is. Maar hoe de mug nu precies zijn keuze maakt, wat de precieze verbindingen zijn, daarover tasten we nog in het duister. Mensen verschillen zeer in gevoeligheid voor muggenbeten. Wel bouwen we onder invloed van het muggespeeksel op den duur een zekere immuniteit op.'

Hoe vang je een mug? De getergde leek grijpt een oude krant, zwiept een vochtige theedoek tegen het plafond, heeft een kruimeldief paraat of plukt het steekbeest uit de lucht. Takken wil nog weleens wachten tot de mug zijn arm opzoekt en dan: Pets! Als professionele entomoloog gebruikt hij speciale lichtvallen met koolzuur als lokmiddel. Horren vindt hij een goedkoop en efficiënt afweermiddel, mits de maaswijdte kleiner is dan 1 millimeter. Klamboes acht de Wageningse onderzoeker in ons land overdreven, afgezien van kamperen of andere buitenactiviteiten. 'Uitroken helpt', bevestigt hij, 'maar niet voor lang en het is onaangenaam voor de bewoners. Beter is een op het lichaam gerichte ventilator, die wil muggen nog weleens verjagen, zij het niet allemaal. En dan moeten we nog bedenken dat er minder muggen zijn dan vroeger. Ruilverkaveling en vervuiling van oppervlaktewater hebben de Nederlandse muggestand sterk aangetast.'

Liever mijdt Takken chemische middelen, al beschikt hij over een breed arsenaal aan repellants en andere muggenbestrijders - verzameld op zijn vele reizen naar het buitenland. Op zijn werkkamer in Wageningen bewaart hij een doos vol, 'voor de studenten op college'.

Als eerste is daar de mossirid, een apparaatje op batterijen dat een hoge toon produceert. Takken: 'Je moet het naast je hoofdkussen leggen en de gedachte is dat het signaal de mug op afstand houdt. Ze kosten ƒ 25,- en het is pure volksverlakkerij. Zeker, muggen communiceren via akoestische signalen met elkaar, maar van zo'n toon trekken hoogstens de mannetjes zich iets aan en die zuigen geen bloed.'

De muggespiraal van samengeperst karton geïmpregneerd met pyrethrine, een natuurlijk insekticide afkomstig uit planten, werkt wel. Takken: 'In de tropen zet je het naast je bed als je geen klamboe hebt. Ze branden ongeveer 6 uur en ruiken daarbij een beetje naar wierook. Ik gebruik het thuis als we buiten zitten, je zet het onder je tafel en het houdt de muggen goed op afstand. In de tropen kost het een gulden, in Nederland ligt het bij de betere sportzaak voor ƒ 15,-.'

Kampioen onder de muggebestrijders is nog altijd di-ethyltoluamide ofwel DEET. Deze stof is in de jaren veertig door het Amerikaanse leger ontwikkeld om mariniers in de tropen bescherming te bieden. Het wordt toegepast in spuitbussen, rollers, gels en sticks, in 'jungle oil' in concentraties die in Nederland niet zijn toegestaan.

Takken: 'DEET jaagt de mug weg, maar waarom precies wordt merkwaardig genoeg nog altijd niet begrepen. Het is een vluchtige stof die vermoedelijk een verbinding aangaat met de geurreceptoren op de antenne van de mug. Daardoor raakt ze in de war en weet haar gastheer niet meer te vinden.'

Ongelukkig is Takken met de actie die de Consumentenbond vorig jaar tegen DEET voerde. Takken: 'Op basis van twee wetenschappelijke artikelen waarin vooral schadelijke neuro-toxicologische effecten van DEET op kinderen beschreven staan, heeft de Consumentenbond het gebruik van DEET afgeraden. Ik vind dat verschrikkelijk jammer. DEET werkt 8 uur en de aloude citronella-olie, die de Consumentenbond wil, maar een half uur. In de vijftig jaar dat DEET op de markt is, zijn er in de Verenigde Staten welgeteld 5 gevallen geweest van fataal gebruik. Steeds ging het om kinderen die zo'n beetje in het middel waren ondergedompeld. Die wrijven het in hun ogen, krijgen het in hun neus. Maar normaal gebruik van DEET kan weinig kwaad. Voor elk synthetisch afweermiddel geldt nu eenmaal dat je het niet slikt en weghoudt van je ogen. Bayer, dat Autan op de markt brengt, heeft in het verleden te weinig op de verpakking aangegeven dat je het spul uit de buurt van kinderen moet houden. Tegenwoordig staat het er gelukkig wel op.'

Vapona

Niet bekend

Vorig jaar verscheen opeens ook het aloude Vapona weer op de markt, maar niet als de bekende gele strip met de zeer toxische organisch fosforverbinding dichloorvos. Dat heeft een beperkte residuwerking in het milieu en voor huishoudelijk gebruik wordt deze verbinding al jaren sterk ontraden. Dit keer is het werkzame bestanddeel een synthetisch pyrethroide, een middel dat vliegende insekten doodt of afstoot. Een oplossing van het goedje wordt door een gloeispiraal verwarmd, zodat het geleidelijk verdampt en de concentratie in de kamer op peil houdt. Ook Bayer beweegt zich op deze markt met Baygon Genius.

Takken: 'Het is mij een raadsel waarom de fabrikant het opnieuw Vapona noemt. Het spul bevat tevens een geurstof maar die is vooral bedoeld om de mens psychisch gerust te stellen: als je niks ruikt kan het niet goed zijn. Het werkt vreselijk effectief, ook huisvliegen worden ermee om zeep geholpen. Toch vraag ik mij af of het wel zo verstandig is een maand - zo lang gaat een potje mee - iedere nacht in een slaapkamer met Vapona te gaan liggen, ook al staat de Nederlandse wetgever dat toe. Zo geweldig kan het niet zijn in een wolk van insekticide te verkeren.'