Toetreding Vietnam mijlpaal voor ASEAN; Organisatie versterkt positie tegen China

SINGAPORE, 26 JULI. Zaterdagmiddag om kwart voor vier wordt het in een conferentiezaal in Brunei officieel beklonken: Vietnam treedt toe tot de ASEAN, de Associatie van Zuidoostaziatische landen. Dit bondgenootschap breidt zich daarmee voor het eerst sinds 1984, toen Brunei zich aansloot, verder uit en omvat dan in totaal zeven landen. Maar belangrijker dan dat is de politieke betekenis van Vietnams toetreding die de ASEAN als een sterk landenblok tegenover China plaatst.

Samen met de andere ASEAN-leden (Thailand, Maleisië, Singapore, Indonesië, de Filippijnen en Brunei) kan Vietnam nu zijn diplomatieke positie versterken en een front vormen tegen China's pogingen om in de regio meer macht te verwerven. De claim van China op de Spratly-eilanden, die Peking begin dit jaar kracht bijzette door een aantal fregatten van de marine naar het gebied te sturen, is daar recent het meest in het oog springende voorbeeld van geweest. De ASEAN veroordeelde de Chinese acties bij de Spratly's luid en duidelijk.

De Spratly-eilanden staan daarom ook dit jaar weer hoog op de agenda van de ASEAN-vergadering. Het geschil over de groep eilandjes en koraalriffen in de Zuidchinese Zee, waar rijke olie- en gasvoorraden worden vermoed, bestaat al jaren. Naast China en Vietnam menen ook de Filippijnen, Taiwan, Brunei en Maleisië aanspraak te kunnen maken op een deel van of zelfs op alle Spratly's. Verwacht wordt dat de controverse door Vietnams toetreding makkelijker op te lossen is. “Het probleem is niet langer bilateraal omdat de ASEAN nu namens Vietnam en de andere landen een positie moet bepalen”, zegt José Tongzon, een Filippijnse hoogleraar in de internationale betrekkingen en de economie aan de universiteit van Singapore.

Volgens de professor, die zich de afgelopen jaren heeft verdiept in de politieke strategie van de ASEAN-landen, maakt Vietnams toetreding tot het bondgenootschap deze groep landen niet alleen diplomatiek sterker ten opzichte van China. “Het brengt ook een psychologisch voordeel met zich mee. In veel Aziatische landen bestaat nog steeds angst voor politieke, economische en militaire overheersing door China. Die angst is door de Spratly-kwestie alleen maar gegroeid. Nu, met Vietnam als nieuw lid, vormt de ASEAN een hecht blok tegen China en voelen de landen zich samen sterk”, aldus Tongzon.

Vietnam is het eerste communistische land dat toetreedt tot de ASEAN, de organisatie die in 1967 werd opgericht als een anticommunistisch bondgenootschap. Naast vergroting van de stabiliteit in de regio en de promotie van meer onderlinge handel zette de organisatie zich destijds vooral schrap tegen verbreiding van het communisme in de regio. Jarenlang werd Vietnam min of meer gezien als de lijm die de associatie bij elkaar hield. Dat kwam vooral door Vietnams expansiedrift in Indochina, die onder meer resulteerde in de bezetting van Cambodja, en de nauwe banden die het land destijds onderhield met de Sovjet-Unie. Dat alles gaf aanleiding voor veel diplomatiek protest vanuit de ASAEN. “De onderlinge handel kwam niet echt van de grond binnen de ASEAN en de stabiliteit in de regio groeide ook nauwelijks. Het was het protest tegen Vietnams inval in Cambodja dat de organisatie in werkelijkheid in leven hield en bestaansrecht gaf”, vertelt Tongzon.

Maar de tijden zijn veranderd. Het einde van de Koude Oorlog en een door de Verenigde Naties begeleide oplossing van het conflict in Cambodja brachten Vietnam dichter bij de ASEAN. Bovendien trok de Vietnamese economie aan nadat in de tweede helft van de jaren tachtig onder de naam 'doi moi' een nieuw economisch liberaliseringsprogramma werd ingevoerd. Nu kortgeleden de handelsbetrekkingen met de Verenigde Staten weer verbeterd zijn, kan de Vietnamese economie het voorbeeld van andere ASEAN-landen als Thailand, Maleisië en Singapore volgen en uitgroeien tot een 'tijger-economie'. De verwachting is overigens wel dat Vietnam nog zeker vijf jaar nodig heeft voordat het een dergelijke status kan bereiken.

Niet alleen Vietnam profiteert van het nieuwe ASEAN-lidmaatschap. Ook de associatie als geheel trekt profijt van het nieuwe lidmaatschap. De ASEAN vertegenwoordigt met Vietnam erbij een bevolkingsgroep van circa 425 miljoen mensen en is daarmee groter dan de Europese Unie, waar in totaal circa 350 miljoen mensen wonen. De toetreding van Vietnam opent bovendien de weg voor Myanmar (het voormalige Birma), Laos en Cambodja om tot de ASEAN toe te treden en het bondgenootschap tot tien leden uit te breiden. Tijdens de komende jaarlijkse vergadering in Brunei zijn deze landen als 'waarnemers' aanwezig. Naar verwachting zullen zij zich nog voor het einde van deze eeuw aansluiten bij de ASEAN, die in dat geval een markt van 500 miljoen mensen zou vertegenwoordigen.

“Vietnam plaveit de weg voor een politiek machtig ASEAN. Met Vietnam erbij is de organisatie een volwassen gesprekspartner geworden voor de grote machthebbers in de regio, zoals China en Japan, maar ook voor de Verenigde Staten en de Europese Unie”, zegt Jessie Poon, docent South East Asian Studies aan de universiteit van Singapore. De ASEAN heeft er baat bij om met al deze partijen goede betrekkingen te onderhouden. Poon: “Singapore heeft bijvoorbeeld miljarden geïnvesteerd in China en zal daarom altijd pleiten voor goede banden met dat land. Japan is de grootste investeerder voor projecten in vrijwel alle ASEAN-landen en de VS vormen de belangrijkste afzetmarkt voor de ASEAN. Je kunt concluderen dat de wereld niet meer om de organisatie met Vietnam erbij heen kan, maar we moeten niet vergeten dat dat andersom ook het geval is.”

Als blijk van haar groeiende internationale macht vormt de bijeenkomst van de organisatie in Brunei volgende week dinsdag tevens het decor voor een zeer belangrijke diplomatieke ontmoeting. Warren Christopher, de Amerikaanse minister van buitenlandse zaken, zal naar verwachting in de Bruneise hoofdstad Bandar Seri Begawan zijn Chinese ambtgenoot, Qian Qichen, ontmoeten. Het zou de eerste ontmoeting op hoog niveau zijn tussen de VS en China sinds de betrekkingen tussen beide landen ernstig bekoelden door een aantal ontwikkelingen waarvan het recente bezoek van de Taiwanese president, Lee Teng-hui, aan de Verenigde Staten de belangrijkste was. Kort na dit bezoek werd de Amerikaanse Chinees en mensenrechtenactivist Harry Wu opgepakt in China en sindsdien als politiek gevangene vastgehouden. Christopher en Qian zullen in Brunei een poging doen de onderlinge geschilpunten uit te praten.

    • Max Christern