Navo: niet Akashi maar VN-generaals moeten om luchtacties vragen

BRUSSEL, 26 JULI. De zestien lidstaten van de NAVO hebben secretaris-generaal Boutros-Ghali van de Verenigde Naties gevraagd zijn bevoegdheid voor het vragen van NAVO-luchtsteun in Bosnië te delegeren aan de militaire commandanten op de grond. De NAVO wil daardoor meer armslag krijgen om een mogelijke aanval van de Bosnische Serviërs op Gorazde te voorkomen.

De ambassadeurs van de NAVO-lidstaten zijn het daarover afgelopen nacht na bijna dertien uur vergaderen in Brussel eens geworden. In een na afloop uitgegeven verklaring stelde secretaris-generaal Willy Claes dat de NAVO “de noodzakelijke plannen” heeft goedgekeurd om ervoor te zorgen dat luchtsteun van de NAVO “op tijd en doelmatig” zal worden aangewend om een Servische aanval op Gorazde, of zelfs maar een dreiging daarmee, te pareren. De militaire deskundigen van de NAVO hebben tevens de opdracht gekregen om dergelijke plannen op te stellen ter bescherming van de andere 'veilige gebieden', in de eerste plaats voor de enclave Bihac waar de situatie thans “zeer ernstig” is.

Het NAVO-besluit vloeit voort uit de grote internationale conferentie over Bosnië die vrijdag in Londen werd gehouden, en waarop de Bosnische Serviërs “een substantieel en beslissend antwoord” in het vooruitzicht werd gesteld indien ze het zouden wagen Gorazde aan te vallen. Om snel en effectief te kunnen handelen wil de NAVO het bestaande systeem van de 'dubbele sleutel' - waarbij de NAVO pas kan optreden op verzoek van de VN - “stroomlijnen”. Als het aan het bondgenootschap ligt, kunnen voortaan de militaire VN-commandanten het licht op groen zetten voor luchtaanvallen van de NAVO. In de praktijk komt het verzoek aan Boutros-Ghali er op neer op dat diens speciale gezant Yasushi Akashi op een zijspoor wordt gezet. Akashi heeft veel kritiek gekregen omdat hij verschillende keren een doeltreffende inzet van NAVO-middelen zou hebben geblokkeerd.

Secretaris-generaal Claes zegt in zijn verklaring dat de NAVO niet zal aarzelen om “snel en robuust” te reageren op een (dreigende) aanval van de Bosnische Serviërs op Gorazde. Er bestaat volgens hem een sterke overtuiging bij de lidstaten om luchtaanvallen, als daar eenmaal toe is besloten, niet gemakkelijk te onderbreken. Daarmee zegt Claes impliciet dat de NAVO niet van plan is te zwichten voor chantage van de Bosnische Serviërs, bijvoorbeeld als zij opnieuw blauwhelmen in gijzeling zouden nemen. Met inachtneming van de “inherente risico's” is het bondgenootschap “vastbesloten”, aldus Claes. “We zullen ons niet van de wijs laten brengen door vergeldingsmaatregelen”, voegt een diplomaat er aan toe.

Voor het effectueren van zijn waarschuwingen aan het adres van de Bosnische Serviërs is de NAVO nu afhankelijk van het antwoord van Boutros-Ghali. NAVO-diplomaten stellen dat het bondgenootschap er niet op uit is om de VN een dictaat op te leggen of om het systeem van de 'dubbele sleutel' overboord te zetten en de NAVO voortaan op eigen houtje te laten opereren. “De VN blijven de eerste verantwoordelijkheid houden in Bosnië. We willen de bestaande besluitvormingsprocedures alleen maar optimaliseren”, aldus een zegsman.

Volgens de NAVO past de voorgestelde verscherping van het optreden binnen bestaande VN-resoluties over de bescherming van 'veilige gebieden' in Bosnië. Een nieuw besluit van de Veiligheidsraad is niet nodig, aldus het bondgenootschap. Die vaststelling is van belang omdat Rusland zich heeft gedistantieerd van de conclusies van de conferentie van Londen en zich heeft uitgesproken tegen militair geweld van de NAVO in Bosnië. Door binnen bestaande VN-resoluties te blijven, hopen de NAVO-lidstaten verzet van Rusland binnen de Veiligheidsraad te vermijden.

Nieuw in vergelijking met voorgaande waarschuwingen is dat de NAVO dreigt ook in actie te komen als de Bosnische Serviërs aanstalten maken, door troepenbewegingen, om in de aanval te gaan. Nieuw is ook dat de bombardementen van NAVO-vliegtuigen niet beperkt hoeven te blijven tot doelen in of bij het betreffende strijdgebied. De NAVO gaat in haar scenario van 'oplopende escalatie' uit van drie fases: aanvallen op stellingen in en rond zogeheten 'veilige gebieden', een intensivering van die aanvallen indien de Bosnische Serviërs zich niet laten afschrikken, en aanvallen op doelen elders in Bosnië.

NAVO-luchtacties zouden in de nu opgestelde plannen van het bondgenootschap onder de verantwoordelijkheid moeten vallen van de Franse generaal Bernard Janvier, commandant van de blauwhelmen in ex-Joegoslavië, of de Britse generaal Rupert Smith, commandant van de blauwhelmen in Bosnië. Hun 'tegenspeler' aan NAVO-zijde is de Amerikaanse generaal Leighton Smith, NAVO-commandant in Zuid-Europa. Als de Serviërs zich niet gewonnen geven en verdergaande escalatie van luchtaanvallen wordt overwogen, zouden de NAVO-ambassadeurs een politiek oordeel moeten geven.

Sinds vrijdag zijn de militaire deskundigen van de NAVO vrijwel onafgebroken in de weer geweest met het 'vertalen' van de Londense besluiten in concrete plannen. Aanvankelijk zouden de van vakantie teruggeroepen NAVO-ambassadeurs maandag al een politiek oordeel vellen, maar uiteindelijk konden ze pas gistermiddag aan het werk gaan. Overigens lag er ook toen nog geen eenduidig advies van de militaire deskundigen op tafel, maar waren enkele gevoelige punten open gebleven. Daarbij ging het bijvoorbeeld om de vraag hoe de NAVO moet reageren als de Bosnische Serviërs opnieuw soldaten van de VN-vredesmacht in gijzeling nemen.

In de discussies binnen het militaire comité van de NAVO nam vooral Frankrijk een prominente plaats in door er op te hameren dat besluitvorming over NAVO-luchtacties op een zo laag mogelijk niveau binnen de VN-commandostructuur zou moeten plaatsvinden. “Parijs wil dat bij wijze van spreke elke compagniecommandant luchtsteun kan aanvragen indien hij tegenover een bataljon komt te staan”, aldus een zegsman. Landen als Groot-Brittannië en Italië stelden zich de afgelopen dagen veel terughoudender op.

Secretaris-generaal Claes noch NAVO-diplomaten wilden afgelopen nacht inhoudelijk ingaan op de operationele plannen waarover nu overeenstemming is bereikt. “We hopen dat onze zeer krachtige en heldere aanbevelingen de VN zullen overtuigen”, aldus een diplomaat. Het feit dat vijf leden van de Veiligheidsraad, waaronder drie permanente leden, in de NAVO zijn vertegenwoordigd, geeft daarbij extra overtuigingskracht, zo zei hij. “We doen dit uiteindelijk allemaal om de humanitaire en vredebewarende taak van UNPROFOR in Bosnië veilig te stellen. Dat is dus ook in het belang van Boutros Ghali”.

    • Wim Brummelman