De erfenis van de BVD

DE BVD KRIJGT een nieuw hoofd, vice-admiraal Buis. Zijn voorganger Docters van Leeuwen gaf leiding aan de ingrijpende omschakeling van de dienst als gevolg van het einde van de Koude Oorlog. Hij gaf de BVD ook een meer eigentijds gezicht - al heeft dat tot op heden niet erg geholpen bij het oprollen van de Rara-beweging aan wie een paar kwalijke aanslagen worden toegeschreven.

Docters van Leeuwen is zes jaar hoofd van de BVD geweest - tweemaal te lang volgens de stelregel van de bekende Britse schrijver Noël Annan, die zelf jarenlang inlichtingenwerk heeft gedaan. Hij verdedigde een onwrikbare termijn van drie jaar. De enige manier om een inlichtingendienst geestelijk gezond te houden is volgens Annan te zorgen dat de top bestaat uit tijdelijke mensen.

Nu zal in een mogendheid als het Verenigd Koninkrijk de kans dat geheime diensten inlichtingen verdraaien voor eigen doeleinden wel wat groter zijn dan in een klein land als Nederland. Toch ligt er ook hier nog een onafgewikkelde BVD-erfenis, de oude archieven die zijn voorbestemd voor wat wordt genoemd een “inhalingsschoningsoperatie”.

De kunst van het vernietigen - zoals een vorig kabinetslid het uitdrukte - is weerbarstig gebleken. Met reden heeft de Tweede Kamer vlak voor het reces nog eens laten weten dat zij de zeldzaamheidswaarde van de BVD-archieven serieus neemt zodat de versnipperaar niet te makkelijk mag worden aangezet. Het gaat bij de schoningsoperatie niet alleen om het behoud van materiaal ten behoeve van historisch onderzoek. Er zijn ook menselijke belangen in het geding. Nederland is bepaald niet ruimhartig met het verschaffen van inzage achteraf in de bemoeienis van de staatsveiligheidsdiensten met individuele burgers. Vorig jaar deze tijd moest de Raad van State er aan te pas komen om duidelijk te maken dat de staatsveiligheid moeilijk een beletsel kan vormen voor het verschaffen van uitsluitsel over een onderzoek in het verleden waarvan de regering inmiddels zelf heeft toegegeven dat het destijds al niet nodig was.

DE INHOUDELIJKE controle op het weigeren van informatie is vatbaar voor verbetering. Minister Dijkstal (binnenlandse zaken) speelt met de gedachte van een inspectie onder (gedeeltelijke) ministeriële verantwoordelijkheid. Deze gedachte verdient ook buiten het deelterrein van de schoning van dossiers serieus te worden genomen. Externe controle (rechter, ombudsman, Kamercommissie) op het gebied van de staatsveiligheid heeft inherente beperkingen. Juist doordat hij zo afgeschermd is kan een geheime dienst het niet stellen zonder een rigoureus intern inspectie-apparaat. Dit thema schittert tot dusver door afwezigheid in de debatten over de BVD-nieuwe-stijl.

Docters van Leeuwen hielp de BVD overigens niet alleen aan een wat moderner imago, hij zette ook een nieuwe inlichtingenstructuur op. Deze heeft in de eerste plaats betrekking op de regionale inlichtingendiensten van de politie maar biedt ook plaats voor de vele gespecialiseerde - en vaak zeer goed geïnformeerde - opsporingsdiensten die Nederland rijk is, zoals de Fiscale inlichtingen- en opsporingsdienst (FIOD).

De nieuwe structuur krijgt vorm in allerlei samenwerkingsprotocollen en convenanten. Het onderwerp is belangrijk genoeg voor een volwassen Kamerdebat over een wettelijke verankering van de gemaakte afspraken.