Aanklagers: V-raad zeker bevoegd tot instellen tribunaal; Verdediging: tribunaal schendt soevereiniteit onafhankelijke staten; Advocaat verdachte: oorlogstribunaal niet legitiem

Vandaag is in Den Haag het proces tegen de van oorlogsmisdaden verdachte Bosnische Serviër Dusko Tadic begonnen, in 1992 bewaarder in het gevangenkamp Omarska. Voordat de rechters van het oorlogstribunaal toekomen aan hun eerste verdachte, moeten ze oordelen over hun eigen legitimiteit. De verdediging vindt dat de rechters de politieke besluiten die hebben geleid tot het tribunaal moeten terugdraaien.

DEN HAAG, 25 JULI. Het Internationaal tribunaal voor de berechting van oorlogsmisdadigers in voormalig Joegoslavië mist elke juridische basis en is derhalve niet gerechtigd zijn taken uit te voeren. Het primaat dat het tribunaal claimt over nationale rechtspraak is een schending van de soevereiniteit van onafhankelijke staten.

Dat betoogde de Nederlandse advocaat mr. M. Wladimiroff vanmorgen bij het begin van de rechtszaak tegen de Bosnische Serviër Dusko Tadic.

De nu 39-jarige voormalige kroegbaas en karate-leraar Tadic is aangeklaagd voor de moord op 13 met name bekende personen, het mishandelen van 16 met name bekende slachtoffers en het verkrachten van een vrouw. In 1991 zou hij betrokken zijn geweest bij etnische zuiveringen in het stadje Prijedor. Tadic, die de beschuldigingen van de hand wijst, was bewaarder van het kamp Omarska waar drie jaar geleden duizenden Kroaten en moslims gevangen werden gehouden. Hij is de eerste en tot nu toe enige verdachte van het oorlogstribunaal.

Voor de duur van het proces verblijft Tadic in een van de speciaal gebouwde cellen op het terrein van de Scheveningse strafgevangenis. Vanmorgen nam hij plaats in de kogelvrije glazen kooi van de rechtszaal. Schuin tegenover hem zitten drie rechters, uit de VS, Canada en Maleisië. Rechts van hem, achter een tweede wand van kogelvrij glas die de gehele breedte van de rechtszaal beslaat, zitten pers en publiek.

De eerste twee dagen van zijn proces zijn vrijwel uitsluitend gewijd aan de legitimiteit van het tribunaal, dat twee jaar geleden in het leven werd geroepen door de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties. De verdediging vindt dat niet de Veiligheidsraad, maar alleen de Algemene Vergadering van de VN bevoegd is een tribunaal te houden. De Veiligheidsraad is met 15 leden onvoldoende representatief, meent de verdediging. De lidstaten van de VN hadden de gelegenheid moeten krijgen zich voor of tegen het tribunaal uit te spreken. Voor dit doel had het tribunaal gebaseerd moeten zijn op een verdrag.

Het oorlogstribunaal is niet alleen door de verkeerde instantie opgericht, het is ook op verkeerde gronden in het leven geroepen, meent de verdediging. Het conflict in Bosnië is geen internationaal geschil, maar een intern conflict tussen Serviërs en moslims. Als dat volgens de VN niet het geval is, dan zou dat de impliciete erkenning van een onafhankelijke Bosnisch-Servische staat betekenen. Een zelfstandige Bosnisch-Servische staat oefent alle functies net zo goed uit als elke andere soevereine staat. Dat zou dan moeten betekenen dat een Bosnisch-Servische natie in staat moet worden geacht zelf oorlogsmisdadigers op te sporen en te berechten.

Dat het een intern conflict is is volgens de verdediging duidelijk. Er bestaan geen banden tussen de oorlogvoerende partijen en andere landen. Voor zover ze er waren zijn ze verbroken. Het conflict is de afgelopen drie jaar evenmin bedreigend geweest voor de wereldvrede. De claim dat het tribunaal spoedeisend zou zijn is ook niet gerechtvaardigd. In vele andere landen zijn mensenrechten geschonden, bijvoorbeeld in Cambodja, Zuid-Afrika, Libanon, Afghanistan. Daarbij doet Bosnië zelf al het nodige criminelen op te sporen en te bestraffen.

Het tribunaal kan volgens de verdediging niet worden gebaseerd op artikel 41 van het VN-Handvest. Dit geeft weliswaar de Veiligheidsraad de bevoegdheid om maatregelen te nemen die de internationale vrede en veiligheid bevorderen, maar het opzetten van een oorlogstribunaal hoort daar nadrukkelijk niet bij, aldus de verdediging. Daarbij is het volgens de verdediging maar zeer de vraag of het tribunaal bijdraagt aan de vrede. Het is hoogstwaarschijnlijk dat het gevoelige vredesproces door het uitvaardigen van internationale arrestatiebevelen zal worden verstoord.

De aanklagers bij het tribunaal wijzen veel argumenten van de verdediging af. Zij achten de Veiligheidsraad wel bevoegd het tribunaal op te richten op basis van hoofdstuk VII van het Handvest van de Verenigde Naties. De Veiligheidsraad heeft vastgesteld dat het conflict in het vroegere Joegoslavië een bedreiging vormt voor de internationale vrede en veiligheid en is daarom bevoegd maatregelen te nemen om de vrede te bewaren. Een tribunaal voor de berechting van oorlogsmisdadigers staat weliswaar niet genoemd in een lijst van mogelijke middelen die de Veiligheidsraad ter beschikking staan, maar deze opsomming is volgens de aanklagers slechts illustratief. Dat er geen verdrag aan te pas komt is een weloverwogen beslissing van de Veiligheidsraad. De raad mag op elk moment een ondergeschikt orgaan in het leven roepen voor het uitoefenen van zijn functies. Een verdrag door alle landen aanvaard krijgen duurt te lang.

Veiligheidsraad en Algemene Vergadering sluiten elkaar bovendien niet uit, menen de aanklagers. Beide zijn belangrijke lichamen binnen de VN, maar de eerst verantwoordelijke voor handhaving van de internationale vrede is de Veiligheidsraad, die bij het nemen van maatregelen niet in de weg mag worden gelopen door de Algemene Vergadering. Helemaal zonder invloed op de gang van zaken bij het tribunaal is de Algemene Vergadering overigens niet. De Algemene Vergadering stelt de rechters aan en keurt het budget goed.

Volgens de aanklagers zal een tribunaal juist wel bijdragen aan een oplossing voor voormalig Joegoslavië. De speciale VN-rapporteur voor Joegoslavië, de oud-premier van Polen Tadeusz Masowiecki, stelde vorig jaar vast dat het ongestraft laten van oorlogsmisdaden bijdraagt tot de escalatie van het conflict. “Het gebrek van een doelmatige internationale reactie op de ethnische zuiveringen door de Servische strijdkrachten (...) heeft de precedent van straffeloosheid geschapen en hen toegestaan ermee door te gaan en heeft de Kroatische strijdkrachten aangemoedigd om dezelfde politiek ter hand te nemen”, aldus Masowiecki. Hij vond het belangrijk dat individuele misdadigers zouden worden berecht. Niet naties, maar individuen in die naties plegen de misdaden. “Door het hele (oorlogs)gebied kan worden waargenomen dat het opbouwen van vertrouwen ernstig wordt verstoord door het besef dat oorlogsmisdadigers nog vrij en ongestraft rondlopen”, aldus Masowiecki. Het terecht laten staan van individuen in plaats van naties is volgens internationaal recht toegestaan.

De zelfstandige 'Bosnisch-Servische staat' doen de aanklagers af als een lachertje. Deze kan 'de facto' wel bestaan, 'de jure' is hij non-existent, want geen enkele natie heeft zijn bestaan erkend. Het conflict is wel degelijk internationaal, maar afgezien daarvan mag de Veiligheidsraad zich met elk conlict bemoeien dat zij een gevaar acht voor de internationale vrede en veiligheid. Ook interne conflicten.

Betrokkenen bij het tribunaal noemen de argumenten van de verdediging tegen het tribunaal zwak, andere advocaten menen dat de Nederlandse strafpleiter mr. M. Wladimiroff - die door Tadic is gekozen voor zijn verdediging op basis van zijn naam - er redelijk sterk voor staat. Als de rechters het tribunaal als rechtmatig beoordelen, kan de feitelijke zaak tegen Tadic beginnen. Deze zal naar verwachting vele maanden in beslag nemen. Gerekend wordt op ruim 100 getuigen. Deze zijn volgens de verdediging gemakkelijk uit Bosnië in Nederland te krijgen omdat zij overeenkomstig de regels van het tribunaal een vrijgeleide zullen krijgen.