'Oude politiek' in Japan bedreigd door Shinshinto

Morihiro Hosokawa, een van de leiders van de nieuwe Japanse Shinshinto-partij, dacht dat de verkiezingsuitslag van twee jaar geleden een revolutie betekende voor de Japanse politieke verhoudingen. Zijn partij had samen met de Sociaal-Democraten de regeringspartij LDP voor het eerst in 38 jaar naar de oppositie verwezen.

Die grote verwachting is toen niet uitgekomen, maar de uitslag van de Hogerhuisverkiezingen van gisteren bewijst wel dat de oppositiepartij Shinshinto levensvatbaar is. De Shinshinto, na onenigheid met de Sociaal-Democratische coalitiepartner in 1994 uit de regering verdwenen, behaalde gisteren een nieuwe overwinning op het 'oude systeem' waarin de Liberaal-Democraten (LDP) het voor het zeggen hebben.

De Shinshinto raakte zijn Sociaal-Democratische regeringspartner, die meende met te weinig ministersposten te zijn bedeeld, in de zomer van 1994 kwijt. De SDP ging een verbond aan met haar oude aartsvijand, de Liberaal-Democraten. Dit verbond koos de sociaal-democraat Murayama als premier. Plots zaten twee partijen samen op het pluche waarvan de samenwerking een jaar eerder onmogelijk had geleken.

De populariteit van dit verbond werd gisteren tijdens de Hogerhuisverkiezingen voor het eerst getest: de Sociaal-Democraten bleken de grote verliezers, de eeuwige regeringspartij LDP boekte lichte winst.

Opvallend is de extreem lage opkomst: slechts 44 procent. Een Japanse commentator zei fundamentele twijfels te hebben of het resultaat wel geldig was. Juist nu het economisch niet goed gaat met Japan, de regeringsmacht van de LDP niet meer vanzelfsprekend is en er voor het eerst Lagerhuis verkiezingen zullen worden gehouden onder een nieuwe kieswet die de conservatieve plattelandsstem minder zwaar maakt, lijkt de kiezer af te haken. De nu gehouden Hogerhuisverkiezingen zijn minder belangrijk dan de toekomstige verkiezingen voor het Lagerhuis dat de premier kiest.

De Japanse politiek is jarenlang tamelijk voorspelbaar geweest met de LDP aan de regeringsmacht en de SDP aan de leiband. De oppositiepartij Shinshinto, zo blijkt uit de uitslag van gisteren, is voor die machtspositie van de Liberaal-Democraten een serieuze bedreiging.

De Shinshinto ontstond in december 1994 uit de coalitie van partijen die twee jaar geleden de LDP de regeringsmacht ontnam, minus de SDP. Een coalitie die de macht veroverde op een enthousiaste golf van verlangen naar verandering in de politiek. En verandering bracht Hosokawa: in zijn korte regeerperiode wist hij een nieuw kiesstelsel te bewerkstelligen - waar al jaren om werd geroepen - en de Japanse rijstmarkt te openen voor het buitenland. Hij sprak zich negatief uit over de Japanse rol in de Tweede Wereldoorlog en bood tegenwicht in handelsbesprekingen met de Amerikanen.

De Shinshinto heeft nu met 40 zetels bijna hetzelfde resultaat gehaald als de LDP (46 zetels). De SDP daarentegen lijkt met een score van 16 zetels een politiek fossiel te zijn geworden dat zich niet aan de veranderende tijden heeft kunnen aanpassen.

Volgens de door de Amerikanen gedicteerde grondwet van 1945 mag Japan geen leger hebben, maar de Liberalen hebben sinds het begin van de Koude Oorlog het bestaan van een leger altijd aanvaard. Het bestaande leger wordt de 'Zelfverdedigingsmacht' genoemd. De sociaal-democraten wijzen het bestaan van een Japans leger daarentegen af, evenals het veiligheidsverdrag met de Verenigde Staten.

Voor de LDP was juist die uit de oorlog overgebleven relatie met de VS de basis van de buitenlandse politiek. Binnenlands was de prioriteit van de LDP altijd de economie, de wederopbouw en later de vergroting van de welvaart voor de Japanners. De machtsbasis van de LDP was de driehoek van politici, ambtenaren en de industrie. Daartegenover stond de traditionele machtsbasis van de oppositionele SDP: de vakbond.

De SDP voelde zich als grootste partij in de coalitie van 1993 verontachtzaamd en brak in 1994. In ruil voor het eerste sociaal-democratische premierschap in zevenenveertig jaar, verraadde de SDP haar standpunt over het leger en ging een coalitie aan met LDP. Met hun door het verleden gemotiveerde wereld stonden de SDP en de LDP dichter bij elkaar dan bij de aanstormende Shinshinto-oppositie onder leiding van Hosokawa en vooral de strateeg Ichiro Ozawa, die naar hervorming van de binnen en buitenlandse Japanse politiek streeft.

De man die veelal als architect achter de nieuwe oppositiepartij Shinshinto wordt gezien, Ichiro Ozawa, wil van Japan “een normaal land” maken. Dat wil zeggen een land dat zonder de remmingen opgelegd door het oorlogsverleden een rol in de internationale politiek - zoals een zetel in de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties en als troepenleverancier van VN-operaties - kan spelen. De Japanse buitenlandse politiek mag volgens de nieuwe oppositie niet door de veiligheidsrelatie met de Verenigde Staten worden gedicteerd. Een ander programmapunt voor verandering van de Shinshinto is de deregulering van de economie en het verminderen van de bureaucratische bemoeienis.

De Shinshinto heeft met de uitslag van de verkiezingen van gisteren bewezen levensvatbaar te zijn. De Lagerhuisverkiezingen die uiterlijk in 1997 moeten worden gehouden en volgens een nieuw kiesstelsel zullen verlopen, zullen de positie van de LDP vermoedelijk verder verzwakken. Door een nieuwe indeling van de districten zullen de plattelandsstemmen, die traditioneel in het voordeel zijn van de LDP, minder zwaar tellen. Er zal nog maar één afgevaardigde per district zijn, waardoor de versnippering van oppositiestemmen vermindert en er vermoedelijk slechts twee grote partijen zullen overblijven. Dan zal de echte krachtmeting tussen Shinshinto en de LDP plaats hebben.