Waarom een ijsco ijsco heet

Is ijsco een met de ondergang bedreigd woord? Je hoort het nog maar zelden. 'IJscoman' is nog heel gewoon, maar wie zegt er nog tegen de ijscoman: “Doet u mij maar een ijsco met twee bolletjes.” En hij zegt nooit: “Hier is uw ijsco.” Althans, niet in de Randstad. Het lijkt er dus op dat ijsco z'n langste tijd heeft gehad.

Gelukkig hoeven we ons niet alleen te verlaten op intuïtie. Kranten als Trouw, het Parool, de Volkskrant, het Algemeen Dagblad en NRC Handelsblad worden al jaren digitaal opgeslagen en in die bestanden kun je dus een woordje opzoeken. Wat blijkt? Dat ijsco in de schrijftaal wel degelijk wordt gebruikt. Deels hangt dat samen met de onbedwingbare neiging om dingen leuk op te schrijven - ijsco heeft een archaïsche leukheid over zich - maar voor sommige auteurs is ijsco duidelijk een gewoon woord en bovendien wordt het opgetekend uit de mond van mensen uit het hele land. IJsco leeft! IJscokarretje en ijscowagen leven nog meer, want die komen verreweg het vaakst voor.

Dat je bij dit soort steekproeven altijd moet oppassen, blijkt uit de vele andere samenstellingen die met ijsco beginnen, zoals ijscola, ijsconcern, ijsconsumptie, ijscompositie, ijscoach, ijscompres, ijscombinatie, ijscoupe, ijsconditie (Ir. Sipkema!), en glad-ijscolumn (Youp van 't Hek over lelijke Feyenoord-supporters).

Bij geen van de citaten staat waarom ijsco eigenlijk ijsco heet. Waar staat dat co voor? Voor coöperatie, compositie, compagnie?

Eerst de woordenboeken gepakt. Verschueren blijkt ijsco sinds 1931 te vermelden, Koenen sinds 1940 en Van Dale sinds 1950. Vroeger bleek het iets anders te betekenen dan nu, namelijk 'ijswafel'. Het was oorspronkelijk een merknaam, van de IJscompagnie.

Gebeld naar het Bakkerij- en IJsmuseum in Hellendoorn. De conservator blijkt uit de tijd (1920) dat je al voor twee cent een ijsco kocht. De duurste was tien cent. Maar van de IJscompagnie heeft hij nog nooit gehoord. Naspeuringen in de bibliotheek van het museum leveren ook niets op. Wel weet hij te vertellen dat de co in Caraco, een in 1936 opgerichte ijsfabriek, geleend is van ijsco. Een rondgang langs de grote ijsfabrikanten levert verder niets op.

We kunnen wel raden hoe het ongeveer is gegaan. Er was eens een ijsfabriek, de IJscompagnie, die een nieuw ijsje op de markt bracht, de ijsco. Dit was zo'n succes dat ijsco een soortnaam werd voor ijswafel. Anderen brachten nu ook ijsco's op de markt en de IJscompagnie kon er niets tegen doen. De omzet daalde, de fabriek verdween. Alleen het woord ijsco getuigt nog van dit treurige lot, maar niemand die het weet.