De neus achterna

Elk mens heeft een ander immuunsysteem en, daarmee samenhangend, een andere lichaamsgeur. De voorkeur voor partners met een afwijkende lichaamsgeur bevordert de genetische variatie in het afweersysteem. Maar pilgebruik kan alles in de war schoppen.

C. Weedekind, T. Seebeck, F. Bettens, en A.J. Paepke: MHC-dependent mate preference in humans. Proceedings of the Royal Society of London, Series B, 260 : 245-249

Het immuunsysteem van mensen is gewikkeld in een niet aflatende evolutionaire race met parasitaire micro-organismen die het lichaam attaqueren. MHC, het 'major histocompatibility complex', is een groep van erfelijke eigenschappen die een sleutelpositie inneemt bij het herkennen van deze ziekteverwekkers, zoals virussen en bacteriën. De variatie van MHC-genen bij mensen is zo groot dat bijna elk mens een uniek MHC-type bezit, uitgezonderd eeneiige tweelingen. Vermoedelijk is die sterke variatie ontstaan doordat de individuen van elke generatie opnieuw genoodzaakt zijn de aanvallen te pareren van snel evoluerende micro-organismen.

Muizen zijn in staat het MHC-type van een partner te herkennen aan de lichaamsgeur, natuurlijk zonder zich daarvan bewust te zijn. Meestal kiezen ze voor een partner met andere MHC-genen dan ze zelf bezitten. Voorkeur voor dragers van MHC-genen die sterk afwijken van het eigen MHC-type bevordert de genetische variatie in dit kenmerk bij de nakomelingen. Onder hen bevinden zich waarschijnlijk individuen met nieuwe MHC-combinaties die kans maken ernstige infectieziekten te overleven. De voorkeur voor partners van een afwijkend MHC-type zou zelfs om die reden geëvolueerd kunnen zijn, maar helemaal zeker is dat niet. Het zou ook een manier kunnen zijn om inteelt te vermijden.

Inteelt bij mensen wordt vooral tegengegaan door cultureel bepaalde incesttaboes. Toch speelt een biologische factor als lichaamsgeur nog altijd een rol bij het kiezen van een partner, zoals het volgende fragment uit 'Het Parfum' van Patrick Süsskind doet vermoeden: “Een ogenblik was hij zo in de war dat hij werkelijk meende in zijn leven nog nooit zoiets moois te hebben gezien als dit meisje. Daarbij kwam dat hij alleen haar silhouet van achter tegen de kaars zag. Hij bedoelde natuurlijk dat hij nog nooit zoiets moois geroken had. Maar aangezien hij mensenluchtjes te over kende, duizenden, van mannen, vrouwen en kinderen, kon hij maar niet begrijpen dat zo'n exquise geur aan een mens kon ontspringen. Doorgaans roken mensen nietszeggend of belabberd. Kinderen roken flauw, mannen naar pis, naar scherp zweet en kaas, vrouwen naar ranzig vet en rottende vis. Mensen roken volmaakt oninteressant en afstotelijk . . . En zo geschiedde het dat Grenouille voor de eerste keer in zijn leven zijn neus niet vertrouwde en toevlucht tot zijn ogen moest nemen om te geloven wat hij rook.”

Grenouille, de hoofdpersoon uit het verhaal, gebruikt het onweerstaanbaar ruikende meisje niet om nageslacht te verwekken met nieuwe MHC-typen, maar vermoordt haar en snuift met opengesperde neusgaten de lucht op van haar nog warme lichaam. Hij beschikt over een honds reukvermogen. Duizenden geuren houdt hij feilloos uit elkaar. Grenouille is de olfactorische mens bij uitstek en wie hem volgt, scherpt zijn neus.

De evolutiebioloog Claus Wedekind uit Bern betrok 'Het Parfum' bij een experiment over de betekenis van lichaamsgeur bij partnerkeuze. Hij vroeg ongeveer vijftig vrouwelijke proefpersonen het geurboek te lezen kort voor het begin van de eigenlijke proef in de hoop dat hun neuzen op scherp zouden staan. Ook deden er vijftig mannelijke proefpersonen mee die vermoedelijk nooit contact hadden gehad met de vrouwen. Hun werd gevraagd een T-shirt dat door Wedekind werd verstrekt twee nachten lang te dragen. Bovendien kregen de mannen het verzoek zich te wassen met geurloze zeep, geen alcohol te drinken, geen geurend voedsel tot zich te nemen en geen seksuele handelingen te verrichten.

Van zowel de vrouwelijke als de mannelijke proefpersonen was het MHC-type bekend. Bovendien werd geregistreerd welke vrouwen de pil gebruikten. Elk gedragen T-shirt werd verpakt in een kartonnen doos waarin een driehoekig gat was gesneden dat bestemd was om een neus in te steken. Vrouwelijke proefpersonen werden twee weken na de menstruatie als ze vruchtbaar zijn en het scherpst ruiken bij het experiment betrokken. Ze kregen een aantal T-shirts voorgeschoteld waarin mannen met een grofweg overeenkomstig, dan wel afwijkend MHC-type hadden geslapen. Aan de vrouwen werd gevraagd aan te geven in hoeverre een T-shirt al dan niet seksueel aantrekkelijk rook. Om er zekere van te zijn dat ze de man roken en niet de stof van zijn shirt, lag er steeds een doos met een schoon T-shirt binnen handbereik.

De seksuele aantrekkingskracht van de geur van een T-shirt blijkt af te hangen van de MHC-genen van de mannelijke drager. Vrouwen die de pil niet slikken voelen zich het sterkst aangetrokken door mannen met een sterk van hun eigen MHC-genen afwijkend type. De geur van deze mannen roept bij de vrouwen boven verwachting vaak visioenen op waarin huidige of ex-partners figureren. Wedekind concludeert hieruit dat MHC-afhankelijke lichaamsgenen een rol spelen bij partnerkeuze. Slikken vrouwen de pil wel, dan draait de voorkeur om; pilgebruiksters voelen zich juist sterk aangetrokken door de lichaamsgeur van mannen met een overeenkomstig MHC-type. De hormoonhuishouding wordt door pilgebruik gestuurd naar een toestand van quasi-zwangerschap. Mogelijk gedragen pilgebruiksters zich in verband met geurpreferentie als zwangere vrouwen. De vondst van Wedekind zou van belang kunnen zijn voor vrouwen. Kiest een pilgebruikster een vader voor haar toekomstige kinderen, dan is de kans groot dat ze het verkeerd doet. Tegen de tijd dat ze zich laat bevruchten, vindt ze dat haar partner stinkt en komen er desondanks kinderen, dan zullen die niet optimaal zijn uitgerust tegen infectieziekten. Ook het gebruik van deodorant, after shave, of parfum zou vrouwen gemakkelijk op een dwaalspoor kunnen brengen. Ten slotte meent Wedekind dat er hoop is voor de heteroseksueel die van zijn vrouw te horen krijgt dat hij stinkt, ook al wast hij zich regelmatig. Hij kan zijn vrouw vragen de pil te gaan slikken, of daar juist mee op te houden. Mocht dat niet baten, dan kan de stinkende man op zoek gaan naar vrouwen die zijn lichaamsgeur zullen savoureren.