Op bezoek in Leggerland

AMSTERDAM. Het wordt hoog tijd voor een bezoek aan Leggerland, voor een dag in de koele kelders van de krantenleggers, waar het verleden leeft in de onbevangenheid van iemand die nog geen weet heeft van wat er gaat komen.

Het Algemeen Handelsblad van zondag 1 juli 1934. De Studebaker Special Dictator kost 1.875 gulden en er woedt een hevige discussie over het zogenaamde kastijrecht op de scholen. De opening die dag: “Complot Röhm - Von Schleicher verijdeld. Röhm gearresteerd en uit de SA gestoten”'. “Toen de gewezen kanselier (Von Schleicher) zich bij zijn arrestatie verzette, werd hij doodgeschoten, evenals zijn vrouw die tussenbeide wilde komen.” En: “De spoedige onderdrukking van het verzet is aan het snel en vastberaden optreden van de leider te danken.” Het commentaar op de gebeurtenis die later de geschiedenis zal ingaan als de Nacht van de Lange Messen, is diplomatiek: “Tien jaar lang heeft Röhm zich kunnen weren en zijn atmoskeer kunnen verspreiden. Hoe groot zal nu de rotte plek zijn die Hitler uit moet snijden?”

De voorpagina van maandag 16 september 1935 meldt: “Twee soorten burgers in Duitsland”. “De Rijksdag in Neurenberg heeft een wet aangenomen waardoor wettelijk verschil wordt gemaakt tussen ariërs en joden. De voornaamste bepalingen zijn: verbod van gemengde huwelijken en verschil in staatsburgerschap.” Na afloop van de zitting verklaarde Hitler dat “de joden in Duitsland door deze wetten de mogelijkheid van een eigen volksleven op elk gebied wordt geopend, zoals tot nog toe in geen enkel land het geval is.” Van protesten wordt niet gerept.

Het avondblad van 7 maart 1936, stadseditie: “Duitsland zegt Locarno-verdrag op”. Tegelijkertijd marcheren de Duitse troepen het Rijnland binnen, waarmee een einde wordt gemaakt aan de demilitarisering van dit gebied en in feite aan het hele Europese veiligheidssysteem. De Londense correspondent schrijft dat men “ontzet is over de eigenmachtige wijze waarop Hitlers regering plotseling Europa voor een feit heeft gesteld dat mogelijk ernstige verwikkelingen na zich kan slepen, hoewel moet worden gezegd dat niemand hier in het gebeurde een casus belli ziet”. Maar de buitenlandcommentator ziet een lichtpunt in het feit dat Duitsland nieuwe onderhandelingen aanbiedt en zelfs de mogelijkheid opent om weer lid te worden van de Volkenbond. “Dit opent wijde verschieten, al zal natuurlijk moeten worden afgewacht welke prijs Berlijn voor zulke medewerking zal vragen.” En daarna gaat de krant weer over tot de orde van de dag: “Hedenmorgen 8 uur is de Perkoetoet naar Indië vertrokken. Aan boord bevonden zich twee passagiers Amsterdam-Athene, één Amsterdam-Calcutta en één Amsterdam-Batavia.”

Wij, van nu, wij spelen altijd vals in Leggerland, en de geschiedenis herhaalt zich nooit op dezelfde manier. Wij weten de afloop - maar daar gaat het nu niet om. Wie wil weten hoe beschaafde naties omgaan met gebeurtenissen die buiten iedere morele orde vallen, die moet in Leggerland zijn.

Het eerste en belangrijkste wat het leven dan domineert is ontkenning, permanent en op alle fronten. Die ontkenning wordt veroorzaakt door een fundamentele botsing van waardensystemen: de ethiek van het gevoel contra de ethiek van het verstand. Moeten we onze emoties volgen, helpen en beschermen, of vooral letten op de mogelijke gevolgen en risico's op langere termijn? Mensen houden niet van innerlijke verwarring, en als het te ingewikkeld wordt maken ze meestal dat ze wegkomen.

De eerste stap is in zo'n geval de ontkenning van de feiten: op donderdag 1 februari 1934 maakt het Algemeen Handelsblad melding van de verschijning van een joods zwartboek over de gebeurtenissen in Duitsland, waarbij benadrukt wordt dat er alleen gewerkt is met officiële Duitse gegevens omdat, “ondanks de zwakke voorstelling van de werkelijkheid”, de buitenwereld het anders niet zou geloven.

Dan is er de ontkenning dat het gaat om een wezenlijk conflict tussen fatsoen en barbarij, en dat er keuzes gemaakt moeten worden: op 17 oktober 1935 meldt de krant dat een Nederlandse ambtenaar heeft geweigerd om een 'gemengd' Nederlands-Duits huwelijk te voltrekken zonder een verklaring van geen bezwaar van de Duitse autoriteiten. Het kamerlid Boon: “Is de regering niet van oordeel dat een dergelijke discriminatie [..] in flagrante strijd is met onze Nederlandse tradities en begrippen?” Het antwoord van de minister van justitie Van Schaik: “Zolang de rechter nog niet heeft beslist ten aanzien van de werking hier te lande van het nieuwe Duitse voorschrift - verschil van mening over de betekenis en draagwijdte is alleszins mogelijk - meent de regering deze vraag onbeantwoord te moeten laten.”

Vervolgens is er de ontkenning van verantwoordelijkheid: in de rubriek gemengd nieuws van 26 februari 1934 wordt melding gemaakt van een inval van de Larense politie in de jeugdherberg De Toorts, waar een internationale vredesconferentie werd gehouden. “De Nederlandse revolutionairen hebben al vrijheid genoeg en ze hebben daar geen buitenlanders bij nodig”, aldus de minister van justitie. Vier van de jongeren - onder wie een zekere Willy Brandt - worden naar Duitsland uitgezet en daarna direct door de Gestapo gearresteerd. Tenslotte is er de ontkenning van het feit dat er iets compleet anders aan de hand is dan het gebruikelijke schaakspel tussen staten en politici. De diplomaten in Leggerland klagen over het eigenmachtig optreden van hun tegenstanders, maar men respecteert hun 'tactisch inzicht'. Von Schleicher wordt doodgeschoten, maar dat is omdat hij “zich verzette tegen zijn arrestatie”. En de Kristallnacht is uiterst betreurenswaardig, maar, zo lees ik in mijn krant, Rijksminister Göbbels heeft gelast dat er onmiddellijk een einde aan komt. De wereld van de macht blijft aanspreekbaar. Hoe ongekend en gevaarlijk de realiteit ook is, het blijkt nog veel bedreigender te zijn om het denkraam van redelijkheid en diplomatie los te laten.

In Leggerland blijft men, in een krampachtig streven naar neutraliteit, de schuldvraag ontkennen - alle partijen hebben boter op het hoofd. De moraliteit van politiek wordt ontkend - we praten over 'realistische opties' die strijden met zo ongeveer alle morele waarden van dit continent. En bovenal wordt de vijandschap ontkend - en dat terwijl de oorlog allang aan de gang is.

    • Geert Mak