De virtuele gevangenis

DE ELEKTRONISCHE snelweg kan de oplossing leveren voor het cellentekort, betoogde het Kamerlid Roethof (D66) enthousiast tijdens het debat over het digitale actieprogramma van het kabinet. Zij doelde op elektronisch huisarrest. Haar partijgenote minister Sorgdrager (justitie) heeft zojuist in Leeuwarden een proefproject gelanceerd. Het is echter duidelijk dat tussen de virtuele gevangenis en de penitentiaire praktijk van alledag nog een hele kloof gaapt.

Teledetentie past op het eerste gezicht naadloos bij eigentijdse trends als teleleren en telewerken. Het is zo'n voor de hand liggende toepassing dat de vraag rijst waarom het elektronische huisarrest al niet lang een grote vlucht heeft genomen. De elektronische enkelband is reeds in de jaren zestig ontwikkeld aan de Universiteit van Harvard en wordt in de Verenigde Staten ook al meer dan tien jaar toegepast. Toch is het cellentekort in dat land erger dan ooit. Internationaal gezien blijken de succespercentages van dit soort projecten trouwens nogal te wisselen, zo leert een recent vergelijkend overzicht van het ministerie van justitie.

De buitenlandse ervaring maakt met name duidelijk dat elektronisch huisarrest fikse investeringen in de selectie en begeleiding vraagt. Dat geldt voor de omgeving (huisgenoten), om maar te zwijgen van de levensstijl van de betrokkene. Wie hier een automatische bron van besparingen denkt aan te boren moet nog maar eens goed nadenken. Een behoorlijke tenuitvoerlegging van elektronisch huisarrest is alleen al arbeidsintensief omdat de enkelband veel preciezer dan een menselijke toezichthouder kan registreren of de betrokkene buiten het aangewezen gebied stapt - en dat vergt telkens weer een (menselijke) follow-up.

ER WAREN OOK andere redenen voor Kosto, de vorige bewindsman van justitie, opmerkelijk lang te aarzelen voordat hij het groene licht gaf voor een experiment. Deze hadden te maken met een aantal 'basisvragen', zoals een mogelijk aanzuigend effect, de inbreuk op de privacy en het gevaar van rechtsongelijkheid. Dat de enkelbanddrager met een villa (of een woning boven het café) beter af is dan zijn collega op driehoog-achter valt inderdaad niet te loochenen. Maar dat kan geen absoluut beletsel zijn voor een methode die in een aantal gevallen een redelijk alternatief voor de gevangenis kan bieden.

Er kleven zeker bezwaren aan de enkelband, maar men moet de bijwerkingen van de gevangenis ook niet onderschatten. In elk geval is er geen reden voor de stelling dat de drager van zo'n enkelband er gemakkelijk van afkomt. Elektronisch huisarrest is wel degelijk een straf. Het is zeker ook niet geschikt voor iedereen. Zo zijn in Nederland voorlopig verdachten in voorarrest uitgezonderd. De ervaring in het buitenland leert dat deze categorie minder gemotiveerd is dan veroordeelden.

Ondanks de moderne elektronica blijft de menselijke factor bepalend voor het slagen of falen van de detentie. De computer zal de rechter nooit geheel kunnen vervangen en dat geldt ook voor de cipier.