Arm Bulgarije

JACQUES NEEVEN en HARM RAMKEMA (red): Bulgarije in beweging. De metamorfose van een Balkanstaat

144 blz., geïll., Instituut voor Publiek en Politiek 1995, ƒ 27,50

Bulgarije dreigt een wat vergeten land in een verre uithoek van Europa te worden. Het ligt dan wel op de Balkan, naast de pseudorepublieken van het voormalige Joegoslavië die dagelijks op de voorpagina's te vinden zijn, maar in de schaduw van dat geweld gaat verloren wat zich zoal in Bulgarije afspeelt: dat is weliswaar gelukkig niet dramatisch genoeg om tot de media in het Westen door te dringen, maar aan de andere kant raakt Bulgarije wel in het vergeetboek, weggemoffeld als het ligt achter dat tragische ex-Joegoslavië.

Net als de andere landen in het Oosten tracht Bulgarije zich sinds zes jaar te ontworstelen aan het socialistische verleden. Met vallen en opstaan - meer vallen dan opstaan eigenlijk, want er zijn meer stoorzenders dan elders. Op het gebied van de economie spelen de enorme schade die de sancties tegen Joegoslavië hebben aangericht (en nog steeds aanrichten), het wegvallen van de Sovjet- en de Comeconmarkt, de relatief eenzijdige economische ontwikkeling van het land in het verleden en de relatieve onbekendheid in het Westen de Bulgaren danig parten.

Op politiek gebied spelen een zekere nostalgie naar de economische veiligheid van vroeger en angst voor de toekomst een belemmerende rol. De hervormingen hebben net als elders sociaal-economisch diepe sporen getrokken. Driekwart van de Bulgaren moet zich inmiddels onder de armoedegrens in leven zien te houden. Dat verhoogt het gevoel van nostalgie naar de betrekkelijke economische veiligheid van het verleden. Het politieke leven biedt al vijf jaar het beeld van versplintering, wanorde en polarisatie. Aan de ene kant staat een zeer sterke ex-communistische Bulgaarse Socialistische Partij (BSP) die zich maar moeizaam losmaakt van het ideologische gedachtengoed van vroeger. Aan de andere kant staat een uit de oppositie tegen dat communisme voortgekomen Unie van Democratische Krachten (SDS) die weinig anders doet dan het de BSP zo lastig mogelijk te maken zonder zelf veel bij te dragen tot de wederopbouw van het land.

Spanningen

Bulgarije in beweging. De metamorfose van een Balkanstaat is een uitgave van het Amsterdamse Instituut voor Publiek en Politiek. Het boekje geeft een portret van Bulgarije anno 1995, zijn geschiedenis, de politieke en economische ontwikkeling, de sociale problemen, de problemen van de jongeren en de etnische minderheden en de relaties met de buurlanden. Het is een alleszins aanvaardbaar portret van auteurs als T.E. Puister, Lisette Dekker, Raymond Detrez en Jacques Neeven die zich al lang met Bulgarije bezighouden.

De Belg Detrez schrijft ditmaal niet over zijn specialiteit, de etnische minderheden, maar over de relatie tussen de Bulgaarse orthodoxie en de islam, de godsdienst van de Turkse minderheid en van de pomakken, de afstammelingen van de Bulgaren die zich in de vijf eeuwen van Turkse overheersing tot de islam hebben bekeerd. De relatie tussen beide geloofsgemeenschappen is nog steeds gespannen. De islamieten hebben de rechten teruggekregen die hun onder het socialisme op zeer hardhandige wijze waren afgepakt, maar de betrekkingen tussen de geloofsgemeenschappen zijn allerminst vrij van spanningen. Detrez: “De Bulgaren blijven vandaag met het 'Turkse juk' omgaan alsof ze het nog zelf gedragen hebben. De circa 800.000 koppen tellende Turkse minderheid in Bulgarije wordt nog zowat persoonlijk verantwoordelijk geacht voor 500 jaar Osmaanse overheersing en ervan verdacht alleen maar op een seintje uit Ankara te wachten om Bulgarije opnieuw te verknechten. De islam wordt gezien als hun gevaarlijkste wapen.”

Maar ook het socialistische verleden speelt de orthodoxe kerk nog steeds parten. In mei 1992 voltrok zich binnen de kerk een scheuring rond de persoon van patriarch Maksim, sinds 1971 het hoofd van de kerk. 'Dissidente' bisschoppen en een deel van het kerkvolk verweten hem - de 'rode patriarch' - zich in het verleden al te sterk te hebben gecompromitteerd: hij was vrijwel door het communistische politburo benoemd en heeft zich tegenover het communistische regime al even serviel gedragen als leiders van de orthodoxe kerken in landen als Roemenië en de Sovjet-Unie. De dissidenten stichtten een nieuwe synode, die door de toenmalige fel anti-communistische SDS-regering direct werd erkend. Maksim zette de dissidenten uit de kerk, maar hij kon niet verhinderen dat ze zijn oude synode uit het synodegebouw verdreven. Een poging van Maksim c.s. om het gebouw te heroveren, werd afgeslagen. Hoewel de nieuwe synode inmiddels blijkt slechts weinig aanhang te hebben en de belangrijkste leiders ervan berouw hebben getoond en door Maksim weer tot de kerk zijn toegelaten bestaat dat schisma nog steeds.

De islamistische geloofsgemeenschap kent een soortgelijk schisma, geconcentreerd rond de persoon van groot-moefti Nedim Gendzjev, die nog door de communistische regering werd aangesteld en die weinig of niets heeft gedaan voor de Turkse minderheid toen die in de jaren tachtig het slachtoffer werd van de wrede 'bulgariseringscampagne' van de communisten. Bulgarije telt dan ook twee elkaar bestrijdende groot-moefti's.

Die conflicten illustreren hoe moeilijk Bulgarije het heeft met zijn post-socialistische transformatie. En sinds een half jaar geleden de ex-communistische BSP bij de verkiezingen een absolute meerderheid behaalde, is die transformatie zelfs nog meer gaan haperen, zowel op politieke als op economisch gebied.