Bloot is leuk, roept oma

Kees Opmeer: Het vergeetboek. Tekeningen van Harmen van Straaten. Uitg. La Rivière & Voorhoeve, 107 blz. Prijs ƒ 22,50. 10 jaar en ouder.

Oma's zijn, vooral in verband met kleindochters, jarenlang erg in de mode geweest in het kinderboek. Zulke oma's waren dan heel wijs en begrepen via bloedbanden en verre verledens hun kleindochters op een manier waar de eigen moeder niet aan kon tippen. Dus toen Iet in het begin van Kees Opmeers Het vergeetboek haar oma te hulp riep omdat die wel, in tegenstelling tot haar ouders, begreep dat zij niet naar zwemles wilde, was ik een tikje beducht voor weer zo'n unieke band. Geheel ten onrechte. Want weliswaar hebben Iet en haar oma een heel bijzondere verstandhouding, maar van wijsheid is aan oma's kant niet zo veel sprake. Integendeel. Oma wordt dement.

In de loop van het boek komt de 'mist' die af en toe oma's hoofd binnentrekt, steeds vaker opzetten, tot ze haar kleindochter ten slotte helemaal niet meer herkent: “Wat is eigenlijk een kleindochter?” en haar alleen nog maar met 'u' aanspreekt.

Oma is de moeder van Iets moeder en woont al een jaar bij de familie in als het boek begint. Iets ouders hebben een beetje genoeg van oma, die in een rolstoel zit en steeds vergeetachtiger wordt, ze vinden dat ze naar een tehuis moet. Hoewel de lezer vanzelfsprekend geheel op de hand van Iet is, die nu eenmaal dolveel van haar oma houdt en haar niet wil laten gaan, kan de ouders van Iet een zeker gelijk ook niet ontzegd worden. Oma is lastig, begint te knoeien met eten, wil de raarste dingen. Van Iet mag ze alles, die heeft wel aardigheid in oma's onvervaardheid, maar het is wel voorstelbaar dat een jong echtpaar, dat bovendien nog een kind verwacht, zo'n oma wel een zware druk vindt.

Elk hoofdstuk beschrijft een uitstapje van oma en Iet, naar de supermarkt waar oma chocoladevla steelt, naar een pony die oma's knoop opeet, naar het strand waar oma zich tot ontzetting van haar dochter en schoonzoon, krachtig uitspreekt voor het nudisme en haar bloes begint open te knopen. “Bloot is leuk!” roept oma. “Iedereen is hier bloot.” Oma geeft een man die zijn hond voor hun deur laat poepen de drol terug, ze valt in een playbackshow in voor een vriendinnetje van Iet dat niet op komt dagen, ze haalt de oppasser over om haar in een lege kooi in de dierentuin te laten zitten, zodat ze kan voelen hoe een opgesloten dier zich voelt. Opmeer slaagt er bijna steeds in om van oma's daden en van haar dementie niet iets heroïsch te maken: oma als een soort nobele wilde, met de wijsheid van de onschuld. Soms valt hij over de rand, en wordt het iets te mooi, maar meestal blijft het realistisch. Oma's verkindsing is niet grappig, maar tragisch.

De tekenaar, Harmen van Straaten is helaas niet aan de valkuil van de lolligheid en de komische verkindsing ontkomen. In zijn illustraties draagt oma onveranderlijk een stapelknotse hoed, lijkt ze, ondanks de rolstoel, beweeglijk als een jong meisje, en verandert sowieso elke volwassene in een kind.

De hoofdstukken besluiten steeds met een stukje dagboek van Iet, waaruit Iets onvoorwaardelijke trouw aan haar oma spreekt, maar ook haar verdriet om het onafwendbare afscheid, en vooral om de vervreemding die de mist in oma's hoofd veroorzaakt. “Ik wou dat oma nog wist wie ik was. Al was het maar even. Dan kon ik nog een paar dingen tegen haar zeggen. Eigenlijk kent ze niemand meer. Alleen opa nog. Maar die is allang dood.”

Het vergeetboek is een bijzonder kinderboek dat zonder te moraliseren en zonder al te grote joligheid een helemaal niet makkelijk probleem beschrijft. Misschien is Opmeer niet de grootste stilist ter wereld, maar hij heeft wel kans gezien om een zowel vrolijk en onderhoudend, als serieus boek te schrijven.