'Maar wat hebben jullie er eigenlijk zélf voor over?'

“Twee derde van de Nederlanders wil nu dat we ons terugtrekken uit Bosnië. Kun jij, voor morgen, deze plotselinge verandering in de publieke opinie verklaren?”

“De publieke opinie bel je niet op. Die proef je, die voel je. Nu moet ik vandaag een Amerikaanse kennis Amsterdam laten zien. Ik zal proberen een proefmonster te nemen.”

We begonnen op een terrasje in de volksbuurt, met een paar kranten en een paar capuccini. Ik lees voor: 'Dutchbat vast in de hel. Radeloze, uitgehongerde massa's prooi granaten'.

Iemand bestelde een broodje pastrami en een witbier.

“Wat doet jullie regering?”

“De minister van defensie heeft 'wit weggetrokken' verklaard dat zich een ramp heeft voltrokken. Hij slaapt op een veldbed in een bunker. De premier wil 'publieke opinie' mobiliseren, zowel in Europa als in de Verenigde Staten, om steun te krijgen voor de bevrijding van onze jongens.”

De kennis: “Voor solidariteit heb je toch min of meer eenzelfde moraal nodig. Weet je wat Hugh Grant volgens deze Herald op de TV antwoordde op de vraag 'Waarom in godsnaam?': 'Ik viel van de trap toen ik een kind was. Maar ik denk dat je in het leven weet wat een goede zaak is en wat een slechte. Ik deed iets slechts, en dit heb je ervan'.”

“Misschien komt het omdat we voor dat eerste gereglementeerde, openbare afwerkruimtes hebben, terwijl we dat laatste niet meer weten. Die internationale gemeenschap bestaat misschien in Grants auto, maar niet in de moraal. Hier in elk geval kan alles en is niets belangrijk, zoals je om je heen ziet.”

“Er zullen toch wel demonstraties zijn in de stad, met krijgshaftige slogans?”

Op de Dam stond een groep mensen samengedromd. In het midden stond een witte clown een mechanische pop na te doen. Het applaus was groot, de kennis verbaasd.

“Waarom? Iemand had het in de krant, sprekend over het toerisme, over 'de vakantiestemming als levenshouding'. Dat geldt niet alleen voor het buitenland. Hier, lees: The Phantom of the Opera breekt vandaag een record. Al bijna 1,2 miljoen Nederlanders hebben de musical gezien. Sommigen al vijftig keer. Ik hou een lijstje bij van mega-gebeurtenissen in dit jaar. Dat begint er indrukwekkend uit te zien. Een demonstratie tegen Bosnië staat er niet bij.”

“Wat zegt die opiniepeiling eigenlijk?”

“Meer dan de helft wil vertrekken, meer dan de helft wil er op slaan.”

“Dat klinkt me statistisch niet erg logisch in de oren.”

“Net zo logisch als de Vietnam-slogan: We had to destroy the village to save it. Aan Bosnië is niets logisch, en de moed om grote besluiten te nemen, met zo'n Vietnam-risico, is voorbij. Vandaar die radeloosheid bij de regering. Ze weet dat het volk op het terras wil blijven zitten. Het volk denkt: ik kan er niks aan doen en ik wil er niks aan doen. Daarom heerst er hooguit medelijden. En daarover zei jullie Christopher Lash: 'Compassion is the human face of contempt', volgens hem de fatale vrucht van verzorgingsstaat en persoonlijke, morele vrijblijvendheid.”

Het terras van De Jaren zat overvol. Een stel vrolijke jonge vrouwen, type Club Méditerranée, wisselde eindeloos giechelend vakantiefoto's uit. Verderop zat de hoofdredacteur van The Daily Invisible oeverloos te praten in een microfoon van een journalist. Hij besprak de wereld en zijn krant die dit keer voor de helft (de achterkant) gevuld was met, als ik het goed hoorde, een lied van Schubert. Ik vertelde over hem. De kennis vond het een vreemd verhaal.

“Maar wat hebben jullie er dan eigenlijk zélf voor over, voor dat Bosnië?”

“Dat zie je om je heen. Kijk, deze krant, Het Parool, is geboren uit illegale strijd tegen de nazi-Duitsers. Wat vindt deze verzetskrant nu de belangrijkste taak van de defensieminister? Antwoord: 'het beschermen van de levens van de manschappen'. Geen dienstplicht meer, en onze vrijwilligers mogen ook al niet meer sterven. Daarom willen we 'de publieke opinie' in jullie land mobiliseren. Ik ben zelf trouwens ook niet in dienst geweest. Kom, laten we naar de Dali-tentoonstelling gaan.”

Dat surrealisme in De Beurs bleek een toonbeeld van ordelijkheid en serieuze beleving, vergeleken bij wat de televisie doorgaans toont, zoals gisteravond. Ernstige gezichten in Den Haag, zenuwen bij de familieleden, keurig commentaar uit Split en Zagreb, rommelige, geleende beelden van de situatie in Srebrenica zelf, en Van Mierlo die langdurig tegen CNN zat te praten voor een schilderij van een 17e eeuwse zeeslag met Engeland. Wat hij zei ontging me.

Geldt voor de televisie niet in versterkte mate wat Susan Sontag schreef over de fotografie: ze heeft “een surrealistische staatsgreep op de moderne gevoeligheid” gepleegd. Deze visuele media “creëren een duplicaat-wereld, een tweedehands-werkelijkheid, erger maar dramatischer dan die welke je met je eigen ogen kunt zien”. En de camera-mensen zijn volgens haar zó ijdel, dat ze suggereren dat ze proberen de wereld te begrijpen, terwijl ze “slechts de wereld verzamelen”.

Naast al die andere functies, is de televisie, net als de fotografie, een belangrijke instrument om onze relatie met de wereld te depersonaliseren, aldus Sontag: Ze biedt op een “gemakkelijke, verslavende manier zowel participatie als vervreemding in ons eigen leven en dat van anderen - stelt ons in staat erbij te zijn terwijl we de vervreemding bevestigen.”

Amsterdam bevestigde gisteren dit laatste. De homo ludens op de terrassen speelt de gemaskeerde verveling met toenemende verbetenheid. De media leggen een professionele betrokkenheid aan de dag. De kloof ertussen is levensgroot.

De kennis. “Is dat typisch 'mediacratie', of typisch Hollands?”

Ik vertel over het toneelstuk Faust van Toneelgroep Amsterdam, over het totale genieten en vernietigen. In drieëneenhalf uur tijd drijft Faust alle galerie-bezoekers tot wanhoop over hun eigen schijnheiligheid, en tot zelfmoord, onder de muziek van idealistische '68-musici als Bob Dylan. En alle spelers in hun blootje natuurlijk. Als iedereen misbruikt, gewurgd is of dood, roept Mephisto: 'Het buffet is geopend, mijne dames en heren'. De schrijver heet Gustav Ernst. Misschien ontbreekt dat laatste hier.''

De kennis: “Is Nederland ook ooit van de trap gevallen?”