Jonge filmers geven aardig beeld van fenomeen oorlog

Filmfront 1995, Ned.1 22.01-22.54. Volgende uitzendingen op 20 en 27 juli.

Oorlog is een merkwaardig, complex verschijnsel dat over het algemeen als ongewenst wordt beschouwd maar kennelijk dermate eigen is aan de menselijke samenleving, dat het toch telkens weer opduikt. De weergave van oorlog speelt ook een belangrijke rol in de cultuur, van Homerus tot nu. En het is daarom een goed idee geweest van de Humanistische Omroep Stichting een workshop te beginnen met jonge Nederlandse filmers, die in drie keer drie korte films hun licht over het verschijnsel oorlog laten schijnen.

De films, waarvan de eerste drie vanavond worden uitgezonden, zijn - dat kan ook haast niet anders - wisselend van kwaliteit en opzet. Maar zonder uitzondering getuigen ze van de inventiviteit en probleemstelling van een generatie, die weliswaar zelf geen oorlog heeft meegemaakt, maar met het verschijnsel oorlog niettemin in toenemende mate wordt geconfronteerd. Na het einde van de Koude Oorlog zijn kleinere, lokale oorlogen weer deel gaan uitmaken van de Europese politiek, en de snelheid en intensiteit van de nieuws- en informatievoorziening, vooral door de televisie, brengen die oorlogen mentaal dichterbij dan ooit tevoren.

Onder de negen films van deze serie, uitgezonden onder de titel Filmfront 95, ontbreekt overigens de regelrechte, feitelijke verslaggeving over een oorlog. Dat zal wel opzet geweest zijn - reflectie boven verslaggeving - of misschien ontbrak gewoon het budget voor een echte oorlogsreportage. Het dichtst daarbij in de buurt komt nog de vanavond uit te zenden film 'In strijd met' van Jannet Vaessen. In het licht der jongste gebeurtenissen is het bepaald pikant te zien hoe in een legerkamp ergens in Duitsland ten behoeve van Dutchbat een volledig Srebrenica is nagebouwd, met uitkijkposten en een legerplaats. Zelfs aan de vijandigheid van de plaatselijke bevolking jegens de VN-soldaten is gedacht bij de oefeningen. Op een groepje agressieve demonstranten reageren de militairen met een ingetogen, maar niettemin volkomen duidelijke opstelling van een rij gewapende wachten die bestorming van de legerplaats moeten voorkomen.

Behalve het namaak-Srebrenica komt ook een bunker in het ministerie van defensie in Den Haag in beeld, waar een briefing plaatsvindt over de peacekeeping in Srebrenica en de situatie in ex-Joegoslavië in het algemeen. Het maakt allemaal een zeer ernstige en verantwoorde indruk, al begrijp je ook meteen waarom Dutchbat niet heeft kunnen verhinderen dat de enclave door Bosnisch-Servische troepen onder de voet is gelopen. In afwezigheid van vrede valt er geen vrede meer te handhaven. Een licht absurd element in het geheel is dat geen der gehoorde officieren in staat is om de Joegoslavische plaatsnamen goed uit te spreken. Er komt zelfs een stafkaart in beeld waarop met grote letters 'Screbrenica' staat geschreven.

Aardig is ook 'Er zijn velden waar eens Troje lag' van Jeroen Berkvens, over een classicus die meent te kunnen bewijzen dat de oorlog om Troje, uit Homerus' Ilias, heeft plaatsgevonden in de heuvelen van East-Anglia. Maar de beste film is de eerste van vanavond, 'Wij die nooit zullen sterven, groeten u' van Walter Stokman. Het is een bloedstollend verslag over de levensechte wijze, waarop een groep jongetjes oorlogje speelt. De gebaren, de mystiek, de kameraadschap, de heldenmoed, de executies - al deze elementen lijken de jongetjes op het lijf geschreven. Zozeer dat wie het ziet, misschien beter begrijpt waarom oorlog zo'n onuitroeibaar fenomeen is.

    • Raymond van den Boogaard