Greenpeace-actie Mururoa moet weer een 'classic' worden

Heeft hij zich inderdaad ingegraven in radioactief zand op het Frans-Polynesische atol Mururoa, zoals hij heeft aangekondigd? Het is nog steeds niet duidelijk. Zeker is alleen dat David McTaggart terug is van weggeweest bij Greenpeace, de milieu-actiegroep die hij ruim twintig jaar geleden hielp oprichten. Met twee andere actievoerders van het eerste uur heeft hij zich volgens Greenpeace ergens op het koraaleiland verschanst om het Franse voornemen tot hervatting van de kernproeven te frustreren. Na zes jaar geleden uit de organisatie te zijn gestapt neemt McTaggart (63) opnieuw het voortouw, bij een vitale actie van Greenpeace.

De milieuorganisatie herstelt zich van een gevoelige inzinking en kan zich geen internationale mislukking permitteren. De overwinning op het oliebedrijf Shell, dat vorige maand onder druk van Greenpeace afzag van zijn plan het olielaadstation Brent Spar te dumpen, was vooral een Europese overwinning. De strijd tegen de Franse kernproeven moet op mondiale schaal bevestigen dat Greenpeace weer een hoofdrol op het wereldtoneel kan spelen. Dat is belangrijk voor de ontwikkeling van Greenpeace in de Verenigde Staten, Latijns-Amerika en Azië.

David McTaggart is het boegbeeld van Greenpeace. Zonder McTaggart was de organisatie een schim geweest van de “milieu-multinational” die zij nu is. De voormalige Canadese badminton-kampioen, wiens fanatisme, organisatietalent en doorzettingsvermogen binnen de organisatie legendarisch zijn, bracht Greenpeace telkens weer tot grote successen. Hij schreef de regels, koos de actievormen en bepaalde “the targets”. McTaggart staat voor actie, voor spectaculaire stunts die de aandacht voor de media trekken en het beleid beïnvloeden.

McTaggart verliet Greenpeace in 1989. Een van de redenen: de organisatie wilde niet akkoord gaan met zijn plan om van de toenmalige Sovjet-Unie een spionagesatelliet te kopen om illegale olielozingen op te sporen. Maar McTaggart was ook moe. Greenpeace was enorm gegroeid, een nieuwe generatie bestuurders wilde veel veranderen, en hij deed het al zo lang. Hij gaf de leiding uit handen, werd ere-voorzitter met een forse maandelijkse toelage en trok zich terug op Nieuw Zeeland, ver weg van de vervuilde wereld.

Slechts af en toe hief hij een vermanende vinger in de richting van de organisatie, als de ruzies over de koers te heftig werden. Maar afgelopen zondag dook McTaggart plotseling weer op als actievoerder en nu zou hij op Mururoa zitten. “We bluffen niet”, zegt Stephanie Mills, leidster van de campagne tegen de hervatting van de Franse kernproeven.

Wat gaat McTaggart op Mururoa doen? Met bommen gooien? Machines saboteren? Mensen doden? Dat is onwaarschijnlijk. De geweldloze principes die door McTaggart zijn gepropageerd gelden nog steeds: Greenpeace is een internationale organisatie die vecht voor een schoon milieu. Zij wil beslist niet te boek staan als uitsluitend natuurbeschermer, maar “actief” gedragspatronen veranderen die leiden tot een vuil milieu. Volgens Greenpeace is “de mens niet het middelpunt van de aarde”, maar slechts “deel van een groter geheel”. De mens moet zich in die rol schikken en “niet de natuur naar zijn hand willen zetten”, aldus de Greenpeace-filosofie die grote verwantschap vertoont met die van de Quakers.

Greenpeace heeft besloten dat zij haar doel alleen kan bereiken door geweldloze acties, door politieke en financiële onafhankelijkheid en door internationaal te opereren. De afgelopen twintig jaar heeft zij aan die eisen kunnen voldoen. De organisatie heeft over de hele wereld enkele miljoenen donateurs die jaarlijks ruim 100 miljoen dollar geven. Vier jaar geleden daalden de inkomsten van Greenpeace ineens fors, voornamelijk in de Verenigde Staten en in Groot Brittannië. Greenpeace schrijft dat toe aan de economische recessie, maar met name in de VS was de terugval het gevolg van de afkeurende opstelling van Greenpeace tijdens de Golfoorlog, die naar haar idee vooral werd gevoerd om de olie. De oorlog toonde in haar ogen de Westerse afhankelijkheid van olie en zou voor een ongekende vervuiling zorgen. Veel Amerikanen zagen die opstelling als verraad.

Politieke partijen die zich publiekelijk tegen de actiegroep aanschurken krijgen van Greenpeace op weinig subtiele wijze nul op het rekest. Politeke onafhankelijkheid garandeert een grote aanhang en een gewillig oor bij machthebbers met tegengestelde belangen aan Greenpeace, was de filosofie van McTaggart. De geschiedenis heeft hem gelijk gegeven. De organisatie is een van de meest actieve non-gouvernementele organisaties met officiële waarnemers in vrijwel alle politieke milieu-gremia.

Controversieel blijft het aspect van geweld bij de acties van Greenpeace. De organisatie zweert geweld af, maar de acties verlopen zelden zonder. Walvisvaarders reageren woedend op rubberbootjes die hen het harpoeneren beletten, vuilverbranders gooien demonstranten overboord, marinefregatten rammen Greenpeace-schepen en arresteren de bemanning. Greenpeace-demonstranten moeten traditioneel worden losgesneden en weggedragen van de fabriekspijpen of kerncentrales. De actiegroep heeft alle baat bij die vorm van geweld, bij de spectaculaire beelden die het oplevert en de scherpe reacties die het oproept. Want aandacht voor de onderwerpen die Greenpeace aan de orde stelt is het belangrijkste wapen van de organisatie.

Over de hiërarchische structuur bestaat binnen Greenpeace veel onvrede, maar met name de landen met weinig inkomsten zien de voordelen van de organisatie. Gebleken is dat de 'rijke' landen de neiging hebben op hun eigen geld te blijven zitten, terwijl Greenpeace International ervoor zorgt dat ook landen met weinig inkomsten campagnes kunnen voeren. Het rijkste land is Duitsland, met 700.000 leden en ruim 70 miljoen D-mark aan inkomsten. Het is de grootste financier van Greenpeace International. Nederland is een goede tweede wat inkomsten en leden betreft. Landen in Europa met een geringe aanhang zijn onder meer Italië en Frankrijk. Dit laatste land heeft slechts 30.000 leden en ontvangt veel geld van Greenpeace International voor campagnes.

Na het vertrek van McTaggart in 1989 raakte Greenpeace enigszins in het slop. De organisatie richtte de aandacht op andere onderwerpen dan milieuvervuiling, de acties kregen een routineuzer karakter. De 'oude' actievoerders klaagden over de nieuwe bureaucraten in de organisatie, die eigen winkeltjes er op na hielden. Waar waren de grote, spraakmakende acties gebleven?

Een heftige strijd over de koers brandde los, McTaggart liet weer van zich horen. Greenpeace moest zich niet afzijdig houden van andere ellende in de wereld als overbevolking of ondervoeding. Greenpeace moest zich inzetten voor het milieu: voor biodiversiteit, tegen giftige stoffen in lucht en water en tegen nuclaire technologie. McTaggart was voorstander van één of twee grote acties van Greenpeace, maar in de strijd om de leiding van Greenpeace koos McTaggart voor de Duitser Thilo Bode. Dat was een opvallende keuze van de oude Greenpeace-voorman, omdat Bode staat voor een zachte aanpak.

De Duitse econoom die al geruime tijd leiding geeft aan het rijke Greenpeace Duitsland, is een voorstander van het voeren van gesprekken, van het 'aandragen van oplossingen'. Tijdens de Brent Spar-affaire was hij voortdurend in gesprek met Shell. Na afloop noemde hij de affaire een “overwinning van het publiek” en was hij blij “dat het niet zo lang geduurd had” voordat Shell door de knieën ging. Maar ook Bode erkent dat actievoeren een “Greenpeace-classic” is. “Het hoort er net zo goed bij als lobbyen en praten”.

Nog voordat hij Greenpeace in het leven had geroepen, maakte McTaggart naam met een actie tegen de Franse kernproeven op Mururoa, aan het begin van de jaren zeventig. Hij maakte het de Fransen lastig met zijn zeiljacht Vega, kreeg een keer rake klappen van Franse militairen maar bereikte na een storm van protest dat de Fransen hun kernproeven voortaan ondergronds zouden uitvoeren. McTaggart heeft met de Fransen nog een appeltje te schillen, maar lijkt ook Greenpeace duidelijk te willen maken dat het niet zonder spectaculaire acties kan. Mururoa kan opnieuw een classic worden.

    • Z.C.A. Luyendijk