De herijking van Srebrenica

Wat nu? Srebrenica heroveren? Beloven dat andere safe area's wèl zullen worden verdedigd? Weer eens proberen of Milosevic zijn kalmerende invloed op Karadzic wil uitoefenen? Gewoon met de dichter-psychiater-leider zelf gaan praten om hem te vragen of hij het de volgende keer wat kalmer aan wil doen? De oorlog nuchter beredeneren door op gezag van onbetwijfelbare Balkan-deskundigen er niet meer aan te twijfelen dat de Bosnische Serviërs ook recht van spreken hebben en al eeuwen lang mishandeld zijn, zodat het geen wonder is dat ze een stad met een bevolking van 40.000 mensen ontruimen, waarbij - waar gehakt wordt vallen spaanders - en passant een paar blauwhelmen het leven laten? De val van Srebrenica beschouwen als de zoveelste truc van de gewiekste moslim-propagana waarvan we niet het slachtoffer moeten worden?

Srebrenica is het demonstratiemodel van datgene waartoe de Verenigde Naties in staat zijn en het Westen bereid is. Laten we de VN niet onderschatten. De organisatie heeft al bijna vier jaar gedaan wat ze moet doen: wat in haar vermogen is om vijandige partijen zoveel mogelijk uit elkaar te houden; het vechten te voorkomen door onderhandelingen te bevorderen. Die opdracht impliceert dat haar vertegenwoordigers er altijd van moeten uitgaan dat er bij alle partijen een restant van redelijkheid aanwezig is. Alleen op grondslag daarvan kan de diplomatie van de VN slagen, en een andere keuze is er niet. Is bij één van de partijen zelfs dit restant verdwenen, dan mislukt de missie omdat er geen basis voor overleg meer is.

In het vervolg daarop zijn ook de pogingen tot het instellen van bufferzones, het verlenen van humanitaire hulp, het beschermen van de burgerbevolking tot mislukken gedoemd. Het aankweken van redelijkheid waar die in razernij is ten onder gegaan, is een groot politiek doel. De VN kunnen zich zo'n doel niet veroorloven, ten eerste omdat daaraan een politieke keuze verbonden is, en ten tweede omdat (als ze al in staat zouden zijn, de keuze te maken) het de organisatie aan machtsmiddelen ontbreekt. De VN zijn een instrument van de diplomatie.

Van het begin af is er in het voormalige Joegoslavië verwarring geweest over de taak en de bevoegdheden van de VN. Het bevorderen van de onderhandelingen werd kracht bijgezet door het stationeren van blauwhelmen. Dat viel nog met de diplomatieke opdracht in overeenstemming te brengen. Daarna werden de safe havens ingesteld. Zo is de bemiddelende functie aangelengd met een politieke.

Met de safe area's waren de VN partij geworden en dat zijn ze nog. Daarbij kan de positie van de blauwhelmen verhelderd worden door een vergelijking te maken met die van een bankbediende. Komt de bankrover dan moet hij het geld overhandigen. Dat is voorschrift van de bank. De directie gaat ervan uit dat zijn leven meer waard is dan het geld in de kas. Bovendien heeft hij niet de middelen om zich te verdedigen. Dat hoeft ook niet, want daar is de politie om de rover te vangen en zodoende de volgende af te schrikken.

De blauwhelm van de VN bewaart mensen, mag die niet 'overhandigen' en heeft ook geen adequate middelen om zich te verdedigen, want dat is niet in overeenstemming met zijn functie. In theorie kan hij misschien wel een beroep doen op een politie, maar in dit geval is er een aantal korpsen in zijn rayon dat ruzie heeft over de wijze van optreden. Heeft de rover eenmaal begrepen hoe dit bankbediendemodel werkt dan rust hij niet voor hij alles heeft geroofd.

Anders gezegd: de VN zijn niet in staat de overgebleven safe havens te beschermen als ze ten eerste niet bereid zijn en in staat worden gesteld bijtijds de grote mogendheden van het Westen tot een verplichtende politieke keuze te bewegen en, in het onontkoombaar vervolg, die keuze met militaire middelen kracht bij te laten zetten. Daarbij gaat het niet om een oorlogsverklaring aan de Bosnische Serviërs, wier “rechtmatige aanspraken niet ontkend kunnen worden”, zoals een courante zienwijze wil, of die althans “niet de enige boosdoeners zijn”. Dat zijn laffe praatjes van het soort waardoor Henlein zijn Sudetenduitsers Heim ins Reich kon voeren. Het gaat om een politiek belang van het hele Westen: dat een eind moet komen aan de oorlog omdat die het Westen sloopt. Het Westen zou moeten optreden tegen iedere partij die weer naar de wapens grijpt. Dat is het politieke doel, en als dat zou zijn bereikt konden de VN weer met hun diplomatie beginnen.

Langzamerhand weten we wel dat dit niet zal gebeuren. Het maximum is het laten opstijgen van een paar vliegtuigen die boven het slagveld verschijnen als de strijd is belist. De theorie die een groter inzet (en niet van 100.000 man) verhindert, is dat dan het moeras niet te vermijden valt. De werkelijkheid is dat door het curieuze mengsel van diplomatie en politiek de VN al zeker anderhalf jaar geleden in het moeras terecht zijn gekomen. En achteraf bezien heeft het Westen al vier jaar bewezen dat het niet de wil heeft om te proberen enige beslissende invloed op het conflict uit te oefenen.

Nu de VN gewoon op de vlucht zijn gejaagd en de grote mogendheden van West-Europa zich opnieuw hebben bepaald tot vermaningen, dat wil zeggen: nu deze twee niet-partijen hun afwezigheid krachtiger dan ooit hebben bevestigd, is het niet meer dan realistisch, een politiek te ontwerpen om het moeras te verlaten. Dat betekent terugtrekking van de blauwhelmen vóór ze in Sarajevo en andere safe havens worden aangeveegd. Realistisch èn in overeenstemming met de humanitaire beginselen zou het zijn als de VN verhuizers in plaats van blauwhelmen ter beschikking stelde. Het alternatief is: toekijken en er letterlijk vrede mee te hebben dat de Bosnische Serviërs ook die steden bevrijden, zoals ze zelf zeggen. Waar hebben we die terminologie toch meer gehoord?