Slachting

Sinds de dagen van Oliver Cromwell zijn de Engelsen vertrouwd met de slachting van ministers. Op de keper beschouwd is heel de parlementaire geschiedenis van Engeland één doorlopend kabaal van politieke paleisrevoluties en ternauwernood verijdelde opstanden tegen de zittende regeringsleider. De manier waarop John Major heeft afgerekend met zijn collega's die op zijn positie uit waren vormt daarop geen uitzondering. John Redwood, Majors uitdager in de strijd om het leiderschap van de Conservatieve regering, was geen erg overtuigende complotteur en nog minder een overtuigend alternatief, maar wel een samenzweerder die thuis was in de tradities van het ontzetelen van de politieke macht. Het handboek How to unseat the Government telde al honderden intekenaars die hem waren voorgegaan.

De theatrale vormgeving die de Conservatieven voor hun complotten kiezen, wekt vaak de indruk dat er een toneelstuk wordt opgevoerd, maar de uitkomst laat er nooit twijfel over bestaan dat het hun bloedige ernst is. De indolente Harold Macmillan (verbonden met de gelijknamige uitgeverij en een classicus van enige reputatie) bracht zijn rivalen soms in de waan dat hij met zijn hoofd meer bij zijn boeken was dan bij de begrotingscijfers. Maar als het gekuip van zijn jonge vrienden achter zijn rug hem te veel begon te worden, draaide hij zijn hand er niet voor om genadeloos hun hoofd af te hakken. Zelfs zijn geestverwant Selwyn Lloyd, die hem onder de hevigste kritiek van de Conservatieve fractie op zijn neo-Keynesiaanse uitgavenbeleid trouw was gebleven, moest er op een dag aan geloven. De harteloze manier waarop dat gebeurde kwam Macmillan bij zijn partijgenoten op de kritiek te staan dat Westminster er bij de jongste zuivering 'als een abattoir had uitgezien'.

Sinds hij Lloyd eruit had gegooid, werd Macmillan, volgens Anthony Sampson (één van zijn biografen), uit zijn slaap gehouden door gewetenswroeging, die hem veranderde in een zenuwachtige en achterdochtige oude man. Van de eens zo glorieuze 'Supermac', die na zijn verkiezingsoverwinning van 1959 in de Tory-pers om zijn succesvolle beleid voor de middengroepen bejubeld was als 'Macwonder' ('You've never had it so good'), was niet meer over dan een bevende schim, die achter elke nieuwe bezoeker een moordenaar vermoedde.

Op het dieptepunt van zijn wanhoop riep Macmillan in 1961 de kopstukken van zijn partij bijeen om dezen King Lear-gewijs te verzekeren dat hij zich niet zou laten kisten door overambitieuze jongelui die het geduld misten om hun tijd af te wachten. “I do not intend 'to live after my flame lacks oil to be the snuff of younger spirits'.” Uit de banken op de rechtervleugel reciteerde de Macmillan-criticus Nigel Birch daarop onmiddellijk Brownings gedicht 'The Lost Leader':

...let him never come back again!

There would be doubt, hesitation and pain.

Forced praise on our part - the glimmer of twilight

Never glad confident morning again.

Dat Macmillan niettemin tot op hoge leeftijd buiten zijn fractie het respect van zijn partij genoot, kwam doordat hij in de eerste plaats de middengroepen welvaart had bezorgd, maar ook doordat hij een legendarisch militair verleden had. Er sijpelden weleens geruchten naar buiten dat Macmillan meer las dan werkte, maar dat was in de ogen van zijn kiezers eerder een aanbeveling dan een handicap.

Een knullig-amateuristisch gepresenteerde loonstop - de eerste stap op de weg naar een inkomenspolitiek - leidde het einde van Macmillans dagen in. De maatregel, die in de Conservatieve rijen meer hartzeer veroorzaakte dan het daarop volgende Profumo-schandaal, riep zoveel protest op dat de 'chief whip' de handdoek in de ring dreigde te gooien. 'Supermac', zo wil de geschiedenis (gedetailleerd van binnenuit beschreven door Randolph S. Churchill in The Fight for the Tory Leadership) besefte dat hij snel moest handelen. Die slagvaardigheid kostte zes ministers de kop. Het bloed van zijn vrienden dat aan Macmillans handen kleefde, zou er nooit meer af gaan. Boven het tumult uit galmde de jonge liberaal Jeremy Thorpe: “Greater love hath no man than this, that he lay down his friends for his life”. Ook toen: bittere ernst gecombineerd met meeslepend toneelspel.