Portret van het PvdA-kader in Nieuwkoop; De laatste partijgenoot

De plaatselijke afdelingen van de PvdA bloeden dood. Deelname aan het landelijke politieke debat wordt niet meer op prijs gesteld. Plaatselijke belangenbehartiging kan ook op tien andere manieren. Portret van een gemiddelde afdeling: Nieuwkoop-Liemeer, met vier actieve leden. “Voor wie zijn we eigenlijk nog de partij? Je vecht voor mensen die geen lid zijn.”

Voor de uitbater van gebouw De Rank is er die avond weer weinig te verdienen. Hij wist het van tevoren. Politiek is nu eenmaal geen bingo. Twee rondjes koffie van vijf kopjes kan hij in rekening brengen. De openbare 'fractievoorbespreking' van de Partij van de Arbeid heeft welgeteld één belangstellende getrokken. Matthijs Sanders, huisarts in ruste, geen lid, wel regelmatig bezoeker van de maandelijkse bijeenkomst heeft ook deze keer geen verstek laten gaan. Zijn vragen en opmerkingen houden het gesprek gaande. Kort na tien uur kan de vergadering worden beëindigd. Teleurgesteld concludeert de fractievoorzitter dat ook de Nieuwkoopse 'kerntaken-discussie' blijkbaar niet leeft onder de bevolking. Met een onbeperkt mandaat kan hij twee dagen later naar de gemeenteraad. Maar niemand kan zeggen dat het lokale kader van de PvdA zijn best niet heeft gedaan.

Berry Dors, Joke van Boxtel, Arie Broer, en Guus Leer. Actief in de afdeling Nieuwkoop-Liemeer van de Partij van de Arbeid. Sterker nog: de vier zijn de afdeling. Diverse keren per maand zien ze elkaar in wisselende rollen. Bij de vergadering van het afdelingsbestuur, van de gemeenteraadsfractie, van de gemeenteraad, bij de afdelingsvergadering, bij het in elkaar zetten en verspreiden van het afdelingsblad PvdA-Info.

Als actieve kaderleden vormen zij samen met nog enige tienduizenden anderen het fundament van het Nederlandse partijstelsel. Een fundament dat flink erodeert. De politieke partijen lopen leeg en binnen de partijen worden leden die bereid zijn zich in te zetten steeds schaarser. Zo zet de rot aan twee kanten door.

Democratie zonder partijen, het is niet voor niets tegenwoordig een geliefd discussie-onderwerp. Vooralsnog blijft het echter een debat voor theoretici. De 'doeners' in de partijen hebben te maken met statuten en huishoudelijke reglementen. Die schrijven voor dat er moet worden vergaderd, dat programma's moeten worden geschreven en dat kandidaten voor vertegenwoordigende functies moeten worden gerecruteerd. Met steeds minder actievelingen vergt het heden al zoveel tijd, dat denken over de toekomst er nauwelijks bij is. Bovendien, als zij al niet meer in het huidige systeem zouden geloven, wie dan nog wel? En dus fietsen ze verder, tegen de wind in. Zoals de resterende vier van de PvdA Nieuwkoop, in het belang van de 49 andere leden van de afdeling.

Op pagina 2 van PvdA-Info staan hun namen en functies: Joke van Boxtel, voorzitter van de afdeling en fractie- assistent in de gemeenteraad. Berry Dors, enig PvdA-lid van de gemeenteraad en daarmee ook fractievoorzitter, adviseur van het afdelingsbestuur en eindredacteur van het blad, Arie Broer, secretaris en Guus Leer penningmeester. Allen namen ooit het besluit om lid te worden van de Partij van de Arbeid. Waarom? Uit sympathie voor het kabinet Den Uyl. Omdat ze wilden besturen. Omdat de buurjongen ook lid was. Omdat de partij wellicht zou kunnen helpen met een uitkering.

De strijd voor een betere wereld was de ideologische basis. Inmiddels gaat het vooral om het overleven van de afdeling. Nog verschijnt het blad, nog wordt er jaarlijks een ledenvergadering uitgeschreven, nog kan de kandidatenlijst bij raadsverkiezingen worden gevuld. Maar de kritieke fase is ingetreden. “Het is flinterdun”, zegt gemeenteraadslid Berry Dors, al jarenlang de motor van de afdeling. “Mijn draagvlak bestaat uit de mensen die op mij hebben gestemd. Zolang je zetels hebt, heb je bestaansrecht, zou je kunnen zeggen. Maar waar het om gaat is denkkracht. De interne discussie mis ik. Eigenlijk kan ik roepen wat ik wil, want er is niemand die zal zeggen: niet doen.”

Slapend

De afdeling Nieuwkoop Liemeer is een van de 628 afdelingen van de PvdA. Vijftien jaar geleden stonden er 92 leden geregisteerd, nu zijn het er nog 53. Nieuwkoop is daarmee een gemiddelde. Er zijn in totaal 265 afdelingen die minder dan 50 leden tellen, 176 afdelingen hebben een ledental dat tussen de 50 en 100 zit. Het merendeel is slapend lid van Nieuwkoop-Liemeer. Een deel is in het verleden actief geweest en hoeft niet meer. De rest vindt het afdragen van contributie mooi genoeg. Dertig mannen en 23 vrouwen. De oudste is 85 jaar, de jongste 29 jaar. Formeel is de afdeling de schakel tussen het gewone lid en de landelijke partijorganisatie, maar in de praktijk wordt dat nauwelijks waargemaakt. De tijd dat in Nieuwkoop het Nederlandse lidmaatschap van de NAVO ter discussie werd gesteld is reeds lang voorbij. Lokale politiek is nu het hoofdbestanddeel.

De afdeling is nog wel trouw aanwezig op het partijcongres, maar de ene afgevaardigde waar de afdeling Nieuwkoop recht op heeft, opereert daar veelal bij gebrek aan ruggespraak. Het debat in de afdeling over landelijke politieke thema's bestaat niet meer. Wie de discussie zoekt moet naar een 'briefing' of een 'kennisfestival', georganiseerd door het landelijk partijbureau. Daar vindt tegenwoordig de open gedachtenwisseling plaats tussen leden en geïnteresseerden. De afdeling is uit, het netwerk is in. “De PvdA is niet meer de massapartij die vooral via de leden kiezers mobiliseert. Zij ontwikkelt zich tot een partij die een professionele organisatie inzet om open en permanente lijnen naar de maatschappij te leggen. Daarin spelen volksvertegenwoordigers en bestuurders een belangrijke rol. Zij verzetten het werk dat nodig is om de positie van de PvdA te versterken”, aldus partijvoorzitter Rottenberg eerder dit jaar in zijn 'jaarverslag' voor het congres.

In Nieuwkoop heeft men zich daarbij neergelegd. Ze horen nog wel bij de PvdA, maar de aandacht gaat toch vooral uit naar de verkoop van onrendabel groen, het bruggetje in Buitenweg en de reconstructie van de Noordenseweg. Zelfs de 1 mei-viering is van het jaarlijkse activiteitenprogramma geschrapt. De 'Nieuwkoopse Rooie Schare' was al eerder opgeheven; de laatste jaren was er niemand meer bereid het 1 mei-feest te helpen voorbereiden.

'Van het bestuur', heet één van de vaste rubrieken in het afdelingsblad PvdA-Info. De toon van de bijdrage in het december-nummer van vorig jaar (oplage: 95 exemplaren) is gelaten: “Van het bestuur is de laatste tijd weinig te merken. Het zijn er nog maar drie en die hebben veel andere zaken aan het hoofd.”

Steunfractie

Samen met haar hond woont zij aan de rand van het dorp in een nieuwbouwwoning aan De Hoek: Joke van Boxtel (48). Overdag is zij gemeente-ambtenaar in Haarlem, 's avonds en in het weekeinde voorziter van de PvdA-afdeling Nieuwkoop-Liemeer. Nog steeds kan zij zich beroepen op het feit dat ze het nieuwst aangekomen lid is. Ze stopte enkele jaren geleden met het bestuur van de plaatselijke hondenclub en had zodoende tijd over. De politiek kende ze alleen van buiten af, van haar werk en als 'inspreekster' bij bestemmingsplannen. In 1991 meldde ze zich bij de PvdA omdat ze vond dat de zwakken moesten worden gesteund. Een paar maanden later kreeg ze al een telefoontje of ze in de zogeheten 'steunfractie' van de PvdA zitting wilde nemen. Zo ging ze aan de slag met de gemeente-politiek. Weer een paar maanden later een nieuw verzoek: of ze voorzitter van de afdeling wilde worden. En opnieuw zei ze ja. Veel om voor te zitten is er niet. De bestuursvergaderingen zijn met drie man zeer overzichtelijk, terwijl de jaarlijkse vergadering van de afdeling vier à vijf leden trekt.

De sombere bestuursbijdrage in het afdelingsblad van eind vorig jaar was eigenlijk bedoeld als oproep. “We zijn op zoek naar u. U die wat daadkracht in zich heeft. U die met een paar andere leden de hand aan de ploeg wil slaan om de afdeling nieuw leven in te blazen.” Reacties bleven ook deze keer uit. “Ik vind het essentieel om meer mensen bij elkaar te krijgen”, zegt Van Boxtel. “De vorm is niet zo'n probleem. Veel belangrijker is de vraag voor wie we eigenlijk nog de partij zijn. Je vecht voor mensen die geen lid zijn. We hebben geen allochtonen of sociaal zwakkeren als lid. Je denkt dat wat je doet goed is voor de groepen waarvoor je denkt op te komen, maar of zij dat zelf ook vinden? Ik weet het niet en dat benauwt mij wel eens.”

Met zijn veertig jaar is de penningmeester het jongste bestuurslid. Guus Leer, medewerker bij het adviesbureau Research & Beleid in Leiden. Opstandig verleden. Tijdens zijn middelbare schooltijd voelde hij zich zeer betrokken bij de oorlog in Vietnam. In Nieuwkoop voerde hij actie voor latere sluitingstijden van de jeugdsociëteit. Omdat Leer zich zeven jaar geleden als langdurig werkloze voelde “afgeknepen” door de gemeentelijke sociale dienst, werd hij lid van de PvdA, toen plaatselijk in de oppositie. “Ik zocht steun en voelde me rood”, zegt hij. Met nog zes andere nieuwe leden volgde hij een cursus lokale politiek. In 1995 is Leer nog het enig overgebleven actieve lid uit die groep. Lokale politiek, daar zal de afdeling het toch van moeten hebben, meent hij. Of dat dan per se onder de vlag van de PvdA moet? Hij weet het niet. “Ik kan me voorstellen dat je gaat samenwerken met andere partijen, of misschien wel een plaatselijke partij vormt.” Het zou het einde betekenen van de PvdA-afdeling Nieuwkoop. Van hem mag het. “Mensen die zich voor landelijke zaken zoals vluchtelingen of het milieu willen inzetten doen dat niet meer via een PvdA-afdeling”, zegt hij. “Je hoeft zelfs geen lid van een politieke partij te zijn om dingen met een politieke lading te doen. Daarom vind ik het ook geen ramp als de PvdA niet meer zou bestaan.”

Sinds begin dit jaar is hij secretaris van de afdeling: Arie Broer. Met 66 jaar nog een echte representant van de socialistische zuil. Zijn leven lang werkte hij in de industrie. Al meer dan dertig jaar is hij lid van de PvdA. AJC, Stem des Volks, VARA, NVV, alles heeft hij 'gehad'. In Nieuwkoop was hij een trouwe bezoeker van de afdelingsvergadering. Stelde dan onder andere vragen over de bezorging van het Vrije Volk. De PvdA van nu lijkt weinig meer op de PvdA uit zijn Rotterdamse jeugd. “Bestuursleden vormden toen een echte vriendenkring. Dat zie je bij een hoop afdelingen niet meer. Het is verzakelijkt. Er moet bestuurd worden, persoonlijke vriendschappen zijn bijzaak geworden.”

In Rotterdam was het de 'grote' politiek die onder partijgenoten werd besproken. De huiskamerbijeenkomsten met Wim van der Have, de latere wethouder van Rotterdam, kan Broer zich nog levendig herinneren. Zaken die de stad betroffen werden aan deskundige partijleden overgelaten. Zij hadden het over de wereld in het algemeen en het socialisme in het bijzonder. Precies het tegenovergestelde van de situatie in Nieuwkoop. “Hier is je persoonlijke leefomgeving het belang”, zegt Broer. Hij heeft zich aangepast. Als gepensioneerde heeft Broer de tijd de omgeving in de gaten te houden om eventueel direct in het bestuur aan de orde te kunnen stellen. En de PvdA als landelijke partij? “Die is jammer genoeg veranderd”, meent hij. “Het is niet meer echt een arbeiderspartij. Wat de PvdA had moeten hebben heeft zij uit de handen laten glippen naar de Socialistische Partij.” Ten tijde van de WAO-kwestie heeft Broer geworsteld met zijn lidmaatschap. “Ik heb besloten toch maar te blijven, want als je eruit stapt heb je helemaal niets meer te zeggen.” Over de toekomst van de partij is hij somber. Groot blijven is in zijn ogen in elk geval een voorwaarde, maar hoe? “Ik weet het niet”, zegt Broer. “De mensen zijn tegenwoordig a-politiek.”

Kernwapens

Nee, dan vroeger, zeggen de oudgedienden. Toen de afdeling Nieuwkoop de kwestie rond de kernwapens hoog opspeelde en het partijbestuur en lijsttrekker Den Uyl voor de laatste keer waarschuwde. “Afdeling en diverse leden voelen zich persoonlijk gemanipuleerd”, aldus een boze brief in 1981 aan partijvoorzitter Van den Berg. Lijsttrekker Den Uyl wenste zijn eigen uitleg te geven aan het partijstandpunt dat binnen vier jaar alle kernwapens uit Nederland verwijderd moesten worden. “Het vertrouwen is zoek op die manier”, schreef het afdelingsbestuur. Aan de strakke, principiële koers moest worden vastgehouden. Desnoods via een 'Alleingang' van de afdeling Nieuwkoop binnen de partij. Tijdens de verkiezingscampagne voor de Tweede Kamer, een paar maanden later, voorzag Nieuwkoop de landelijke PvdA-affiches van de toevoeging: Kernwapens Weg!

Het was de tijd dat Co Orlebeke nog actief lid binnen de afdeling was en de contacten met het IKV en de Wereldwinkel onderhield. Drie jaar geleden zei de tegenwoordige hoogleraar fysiologische psychologie aan de Vrije Universiteit de partij vaarwel. Zijn stem gaat tegenwoordig naar D66. “Het sfeertje beviel me niet meer”, zegt hij. Het ontstaan van Nieuw Links wekte in het midden van de jaren zestig zijn interesse voor de PvdA. Een goede vriend die in het afdelingsbestuur van de partij in Nieuwkoop zat, haalde hem over om lid te worden. Orlebeke: “Ik dacht, als hij lid is, moet het wel een goede partij zijn.” Hij begon met het rondbrengen van het afdelingsblad; ook toen al gold dat als een goede opstap naar het voorzitterschap. En zo kon Orlebeke eind jaren zeventig als afdelingsvoorzitter het lokale verkiezingsprogramma schrijven. “Het was natuurlijk meer ons lokale eigen belang” zegt hij nu. “We woonden in Nieuwkoop en wilden het graag een beetje leuk houden. Het dispuut was altijd of Nieuwkoop mocht groeien of niet.”

Als congresafgevaardigde voerde Orlebeke het woord over de kernwapens. “Dan zat je je heel zenuwachtig te maken. Zweet in de handen en zo. Eén minuut kreeg je, dus je stond nog niet op het podium of moest al weer weg.” De jaren tachtig waren de jaren van inkeer, ook voor hem. Bij de PvdA voelde hij zich steeds minder op zijn gemak. “Het werd zo'n kerkje. Dit mocht niet en dat mocht niet. Ik kreeg steeds meer het gevoel dat ik me moest verantwoorden voor mijn vrienden. Ik was lid van de Rotary, nou dat kon eigenlijk helemaal niet.”

Het gemak Rottenberg en Vreeman samen het voorzitterschap van de PvdA op zich namen, hoewel ze tegenstanders waren, was voor Orlebeke de directe aanleiding om zijn lidmaatschap op te zeggen. De oorzaak lag echter dieper. “Ik had het idee dat de raison d'être van de PvdA was verdwenen. Heel veel idealen waren gerealiseerd. Als er nog geen socialistische partij bestond, zou je hem nu niet meer oprichten.” Voor de afdeling ziet Orlebeke, als deskundig buitenstaander, weinig toekomst. “Men loopt alleen nog maar te hoop als het eigen belang in het geding komt”, is zijn ervaring. “Ik heb ze nog meegemaakt, die vergaderingen waarbij dan een Tweede Kamerlid was uitgenodigd. Dan zaten er een paar mensen in de zaal. Ik geneerde me dood.”

Zwarte woensdag is voor de PvdA Nieuwkoop alweer ruim een jaar geleden, maar het actieve kader herinnert het zich nog als de dag van gisteren. De raadsverkiezingen van 2 maart 1994. Het werd een dreun, waar een tik verwacht werd. Op verlies was gerekend. Maar terug van drie zetels naar één? Dat was toch even slikken. Weg wethouder, weg macht. Een enkeling hoopte nog op een foutje van de computer. IJdele hoop. Van de ruim elfduizend Nieuwkopers hadden er niet meer dan 536 hun stem op de PvdA uitgebracht.

Het was de prijs voor het regeren op lokaal niveau. Een aantal maatregelen hebben we onvoldoende kunnen uitleggen, of zijn wat te snel gegaan, luidde de officiële analyse achteraf. Ondertussen werd binnenskamers gefoeterd. Hoe had 'onze' wethouder het nu in hemelsnaam in zijn hoofd kunnen halen om uitgerekend in verkiezingstijd de sportwereld tegen zich in het harnas te jaren door met flinke huurverhogingen aan te komen. En had die korting op de subsidie aan de bibliotheek ook niet wat beter getimed kunnen worden? Een maand later kon de teruggang van drie zetels naar één in het afdelingsblad al weer gerelativeerd worden: “Het gaat wel lekker vlot zo met een éénmansfractie. Weinig meningsverschillen of ruzie, geen interne compromissen”, aldus de satirische rubriek Gehoord en gevonden.

Ja-knikker

Marion Nieuwkoop heeft de nederlaag niet meer meegemaakt. Vol enthousiasme werd ze eind 1988 lid; drie jaar later was ze gedesillusioneerd vertrokken. Als ambtenaar bij de afdeling algemene zaken van de gemeente had ze altijd dicht tegen de politiek aan gezeten. Ze stopte met werken om de zorg voor de kinderen op zich te nemen. Als actief partijlid kon ze toch in de sfeer van haar oude werk bezig blijven, dacht ze. De raadsverkiezingen van 1990 verliepen goed en bevestigden Nieuwkoop in haar keuze. Terwijl de PvdA als gevolg van het landelijk gedeukte imago bijna overal verloor was er sprake van een consolidatie in Nieuwkoop. Nieuwkoop: “Dat gaf wel een kick, want het betekende dat we op lokale punten hadden gewonnen.” Het luidde voor de PvdA ook het einde van de oppositie-periode in. De college-onderhandelingen leidden ertoe dat de partij één wethouder mocht leveren.

Vanaf dat moment werd het voor het ondersteunende kader allemaal anders. Trokken voorheen fractie, steunfractie en afdelingsbestuur gelijk op, toen er bestuursverantwoordelijkheid bij was gekomen, kwamen ook direct de spanningen. Nieuwkoop: “Er was geen open debat meer. Het inhoudelijke was weg. Ik had het gevoel een ja-knikker te zijn.” Achteraf geeft ze toe dat 'inleveren' en 'gebonden zijn' hoort bij besturen. Maar toen hoefde het voor haar niet. Temeer omdat ze merkte dat de onderlinge meningsverschillen ook van invloed waren op de sfeer in de afdeling. “Ik proefde dat heel sterk bij de afdelingsvergadering van december 1991. Er was sprake van onverdraagzaamheid en er werd over en weer gekat. Het zakelijke werd persoonlijk.” Nieuwkoop werd nog wel herkozen als secretaris, maar de gebeurtenissen hadden haar zo aangegrepen dat ze direct liet weten haar functie neer te leggen. Lid bleef ze wel. Nog even. Toen kwam de WAO-affaire en besloot ze haar lidmaatschap onmiddellijk op te zeggen. Tegenwoordig stemt ze D66. Besturen doet ze inmiddels ook weer: als voorzitter van een patiëntenvereniging.

Wie PvdA Nieuwkoop zegt, zegt Zuideinde 45a. Ontegenzeggelijk is het hart van de PvdA-afdeling Nieuwkoop-Liemeer hier gevestigd. Hier zetelt de steunfractie, de fractievoorzitter en de redactie van het blad PvdA-Info. Het is het woonhuis van de 44-jarige Berry Dors, allesdoener en drijvende kracht van de partij in Nieuwkoop. Zijn visite-kaartje toont de andere Berry Dors: manager Infrastructure & Support, Information & Technology Headoffice ING Bank International. Geboren in het Haagse Laakkwartier als zoon van politiek zeer bewuste ouders. Vader sympatiseerde tot in het begin van de jaren vijftig met de CPN, moeder kwam uit een echt SDAP-milieu. Toen Dors 25 jaar was besloot hij lid te worden van de PvdA. Het was de tijd dat iedereen de mond vol had van de vier hervormingsvoorstellen van het kabinet Den Uyl. Dors wilde 'erbij' zijn. Lid van de bond was hij al, lid van de ondernemingsraad ook al. Het lidmaatschap van de PvdA lag in het verlengde. Ongeveer in dezelfde tijd verhuisde hij naar Nieuwkoop. Nu constateert hij dat actief worden in een partij de ideale manier is om een nieuwe woonplaats te leren kennen. Dors heeft inmiddels alles gedaan binnen de Nieuwkoopse PvdA. Het is tijd om de fakkel over te dragen, vindt hij, maar aan wie? Op de bestuursvergadering van mei heeft hij het aan de orde gesteld. Wil de PvdA in 1998 met goede kandidaten voor de gemeenteraad komen, dan moeten nu reeds mensen worden gezocht. Niemand kon een naam verzinnen, laat staan twee.

“Als we nu wat nieuwe jongere leden hadden, dan zouden we die kunnen gaan coachen, maar ze zijn er niet”, zegt Dors. Steeds vaker bekruipt hem het gevoel dat de politieke partij een “verouderd vehikel” of een “anachronisme” is. “We hebben het aardig voor elkaar in Nederland. We kunnen rustig slapen”, zegt hij berustend.

Hoe lang nog? Zo doorgaan betekent binnen afzienbare tijd het einde van de afdeling. Uit het landelijk partijbureau in Amsterdam zal de oplossing niet komen. In feite is daar het verlies al genomen. Afdelingen, neem uw verantwoordelijkheid is het credo van directeur Victor Verhoeven. “We hebben niet meer de pretentie om als goede vader over meer dan 600 kinderen te waken. De vraag is niet wat de partij de leden kan bieden. Wat hebben de leden ons te bieden, daar gaat het om. Wij kunnen vanuit Amsterdam niet de garantie geven dat Nieuwkoop te redden valt.”

En zo tobt de PvdA Nieuwkoop verder. Het landelijke politieke debat is een zaak van de centrale partij-organisatie geworden. De plaatselijke politiek is het domein van de laatste vier actieve leden. Nog onder de vlag van de PvdA. Op zijn werkkamer met uitzicht over het weiland, mijmert Berry Dors over de toekomst. “Waarom nog doorgaan als PvdA?”, zegt hij. Misschien winnen we meer stemmen als Nieuwkoop Vooruit of als Forza Nieuwkoop.”