Portret van de Russische premier Viktor Tsjernomyrdin; Uitvoerder met ontluikend politiek instinct

MOSKOU, 8 JULI. Binnen twee weken wist hij een bloedige gijzeling te beëindigen, een politieke crisis te bezweren en vredesbesprekingen in Tsjetsjenië te beginnen. Tussendoor ontving hij ook nog de Chinese premier Li Peng en de Amerikaanse vice-president Al Gore. Alles was uitgebreid op televisie te zien en er leek geen andere conclusie mogelijk: Viktor Tsjernomyrdin is de nieuwe leider van Rusland.

Zo leek het vorig jaar oktober ook. Toen had Boris Jeltsin in Berlijn vals staan zingen en was de president tijdens een tussenlanding in Ierland zijn vliegtuig niet uitgekomen. Tsjernomyrdin werd van verschillende kanten geprezen als de man die het land intussen bestuurde. Volgens sommige deskundigen was hij zelfs invloedrijker dan de president. Totdat de roebel op één dag meer dan twintig procent aan waarde verloor.

Niet de regering werd toen bijeengeroepen om de geldcrisis te bestrijden maar de Veiligheidsraad, Jeltsins schimmige adviescollege. Er gingen geruchten dat de premier zou worden ontslagen. Jeltsin benoemde twee van zijn eigen stafleden tot ministers van economische zaken en financiën. Eén van die nieuwe ministers had Tsjernomyrdin nog nooit eerder ontmoet. Zelfs Tsjernomyrdins kabinetschef werd door Jeltsin ontslagen. Van de invloed die de premier geacht werd te hebben, was weinig over.

Ondanks de flatteuze televisiebeelden van de afgelopen weken moet ook nu de macht van Tsjernomyrdin niet worden overschat. Het is Jeltsin die na de gijzelingscrisis in Boedjonnovsk drie ministers naar huis heeft gestuurd. Het is ook Jeltsin die één van hen - Viktor Jerin - alweer heeft teruggehaald als vice-directeur van de buitenlandse inlichtingendienst. De militaire bevelhebber in Tsjetsjenië, die zich vorige maand openlijk tegen Tsjernomyrdin keerde, is door Jeltsin gepromoveerd tot minister van binnenlandse zaken. En een andere generaal die Tsjernomyrdin voortdurend tegenspreekt, Pavel Gratsjov, mag van Jeltsin nog altijd minister van defensie blijven. Het Kremlin beslist en de premier voert uit, zo is het nu eenmaal in Rusland.

Nieuw is dat uitvoerder Tsjernomyrdin zich steeds meer als politicus manifesteert. Hij heeft deze zomer zijn eigen partij opgericht - 'Ons Huis is Rusland' - waarmee hij over zes maanden meedoet aan de parlementsverkiezingen. De partij voert campagne voor 'stabiliteit' en 'verantwoordelijk bestuur' en wordt gesteund door zakenlieden en regionale bestuurders. Bij de vorige verkiezingen, in december 1993, ging Tsjernomyrdin als partijloze premier nog uitgebreid met vakantie.

Zijn urenlange onderhandelingen met de Tsjetsjeense gijzelnemers liet Tsjernomyrdin vorige maand rechtstreeks door de televisie uitzenden. Kort daarna greep hij een gesprek met de bemanning van het ruimtestation Mir aan om zich van zijn ontspannen kant te laten zien. “Niet flirten met de meisjes”, grapte hij tegen de ruimtevaarders die samenwerkten met twee Amerikaanse astronautes. Bij zijn aantreden als premier, tweeëneenhalf jaar geleden, wimpelde hij camerateams nog geïrriteerd af en verklaarde hij: “Ik ben meer gewend aan werk dan aan microfoons.”

Opmerkelijke politieke uitspraken doet Tsjernomyrdin ook in toenemende mate. “De tragedie in Boedjonnovsk is het begin van een nieuw politiek tijdperk”, beloofde hij vorige week op een persconferentie. “De Russische staat heeft bijna voor het eerst in zijn geschiedenis, ik herhaal, bijna voor het eerst, de levens van zijn onderdanen boven politieke belangen gesteld.” Hij doelde hiermee uiteraard op de door hem gedane concessies om de gijzelaars vrij te krijgen, niet op de bloedige beschieting van het bezette ziekenhuis kort daarvoor door het leger.

De gedaanteverandering van de 57-jarige Tsjernomyrdin heeft in Moskou geleid tot speculaties dat hij zich tot rivaal van president Jeltsin zou kunnen ontwikkelen. De ervaring heeft geleerd dat dit geen benijdenswaardige positie is en de premier zelf doet er dan ook alles aan om die indruk te vermijden. Hij ontkent zelfs dat hij beschikbaar is bij de presidentsverkiezingen van volgend jaar. Zijn persdienst weigert te zeggen of de premier zich tegenwoordig over zijn media-optredens laat adviseren. En ook over andere 'details' wordt geen informatie gegeven. Volgens de zakenkrant Kommersant is Tsjernomyrdin als ex-directeur van 's werelds grootste gasbedrijf Gazprom één van de rijkste mannen van Rusland. Hoeveel aandelen Gazprom hij bezit is echter geheim.

Viktor Tsjernomyrdin heeft meer dan twintig jaar in de gasindustrie gewekt. Hij klom op van loodgieter tot directeur van Gazprom en minister van energie. Hij werd door Jeltsin in de regering gehaald in mei 1992, toen de president besloot zijn regering van jonge radicale hervormers aan te vullen met 'mensen uit de praktijk'. In december 1992 maakte Jeltsin hem onder druk van de Opperste Sovjet premier. In één van zijn eerste toespraken kritiseerde de nieuwe regeringsleider de 'bazaar' waarin Rusland door de economische hervormingen was veranderd. Eén van zijn eerste daden was het herinvoeren van vaste prijzen voor levensmiddelen, een besluit dat hij wegens onhoudbaarheid moest terugdraaien.

Nadat bij de verkiezingen van december 1993 communisten en nationalisten de meeste stemmen hadden gehaald, begon Tsjernomyrdin een duidelijker stempel op de regering te drukken. De radicaalste ministers, Jegor Gajdar en Boris Fjodorov, werkte hij uit de regering. Inplaats daarvan kwamen conservatieve vice-premiers als Oleg Soskovets - een goede bekende van de premier - en Aleksandr Zaverjoecha, vertegenwoordiger van de agrarische lobby. Het beleid mag nu als gemengd hervormingsgezind worden omschreven: terwijl vice-premier Zaverjoecha de oude staatsboerderijen tegen de werking van de markt beschermt, is vice-premier Anatoli Tsjoebais voortvarend bezig de staatsindustrieën eraan bloot te stellen. De economie hervormt intussen vooral zichzelf.

Tsjernomyrdin profileert zich ook niet als 'hervormer' of als 'conservatief'. Hij wil vooral een betrouwbare leider zijn die het land orde en stabiliteit kan brengen - waarnaar een groot deel van de bevolking inderdaad verlangt. Of het genoeg is om verkiezingen te winnen zal nog moeten blijken. In een opiniepeiling eind juni was de premier de president inmiddels voorbijgestreefd, maar hij staat nog altijd maar op een magere 3,6 procent. (Jeltsin op 2,6 procent.)

De financiële stabilisatie die de regering-Tsjernomyrdin deze zomer lijkt te bereiken, krijgt voorlopig meer lof van professionele waarnemers dan van het brede publiek. De inflatie daalt al enkele maanden achtereen, maar dat komt mede doordat de overheid is opgehouden de ambtenarensalarissen op tijd te betalen. Het is sinds deze week mogelijk om in Moskou met een giromaatpas roebels uit een geldautomaat te halen, maar de meeste Russen wonen niet in Moskou. En ze hebben ook geen giromaatpas.

Aanvoerder in de opiniepeilingen is al enige tijd de liberale econoom Grigori Javlinski. Maar ook hij krijgt slechts steun van 8 procent van de ondervraagden. De meeste kiezers zijn opgehouden de politiek te zien als iets dat hun leven positief kan beïnvloeden. Populaire politici bestaan op dit moment in Rusland niet.

    • Hans Nijenhuis