Zambianen keren terug tot zelfde, oude Kaunda

NAIROBI, 7 JULI. Hij is niets veranderd. De witte zakdoek waarmee hij naar de menigte wuift, het Louis-Armstrong-lachje waarmee hij charmeert, de stevige handdruk waarmee hij imponeert, evenals zijn volkse leren jack: zijn populistische stijl is ongewijzigd. En grote nieuwe politieke ideeën draagt hij niet aan. Toch maakt de 71-jarige Kenneth Kaunda, 27 jaar lang goedaardig dictator van Zambia tot hij in 1991 de macht verloor, een kans opnieuw president te worden. Alsof zijn verpletterende verkiezingsnederlaag in 1991 een klein foutje van de geschiedenis betreft dat snel gecorrigeerd moet worden, is een zelfverzekerde Kaunda begonnen aan zijn come-back.

Niet geheel onverwachts koos de Verenigde Nationale Onafhankelijkheidspartij (UNIP) vorige week Kaunda als haar kandidaat voor de presidentsverkiezingen volgend jaar oktober. Met 1916 tegen 400 stemmen voor zijn rivaal Kebby Musokotwana behaalde hij een overtuigende overwinning. Niet de UNIP haalde Kaunda uit de lappenmand, Kaunda zelf begon maanden geleden met zijn campagnes. Kaunda is er van overtuigd dat alleen hij Zambia van de politieke en economische ondergang kan redden. De UNIP, die stuurloos en kansloos was geworden onder Musokotwana, heeft zich aan de grote leider vastgeklampt.

Kaunda ontpopte zich in de jaren veertig en vijftig als een prominente strijder voor onafhankelijkheid. Hij leidde vervolgens tot de helft van de jaren zeventig een relatief welvarend Zambia. Na de daling van de prijzen van koper, 's lands voornaamste exportprodukt, weigerde Kaunda zijn quasi-socialistische en centralistische beleid aan te passen, waarna de economie in een permanente neerwaartse spiraal terechtkwam. In de jaren tachtig nam de levensstandaard van de gemiddelde Zambiaan met tweederde af. De arrogantie van de macht, wanbeleid en corruptie hadden zulke grote vormen aangenomen dat toen Kaunda in 1991 voor het eerst meerpartijenverkiezingen uitschreef, de Zambianen hem resoluut terugstuurden naar zijn boerderij.

Op een golf van euforie kwam de regenboogcoalitie van de Beweging voor Meerpartijen Democratie (MMD), geleid door vakbondsman Frederick Chiluba, aan de macht. De MMD won 150 van de 125 zetels, Chiluba kreeg 81 procent van de stemmen. Voor de nieuwe president werd het puinruimen. De over-gecentraliseerde en -gesubsidieerde economie moest grondig worden hervormd en dat ging gepaard met hoge sociale kosten. De economische liberalisering ontvangt lof van Westerse donoren maar door de algehele verarming keert het tij zich nu tegen Chiluba.

De MMD, die als voornaamste bindmiddel de afkeer tegen Kaunda had, viel als regeringspartij uiteen. Talrijke corruptieschandalen, waaronder beschuldigingen over handel in verdovende middelen door ministers, gaven Chiluba's regering het aanzien van een regime van mafiosi. De meer intellectuele ministers liepen weg en lieten Chiluba achter omringd door veelal middelmatige politici. Chiluba's populariteit zakte tot een dieptepunt, evenals het vertrouwen van de Zambianen in de politiek. In deze algehele sfeer van malaise en diepe teleurstelling over 'de tweede bevrijding van Zambia' verschenen er weer kansen voor de afgedankte Kaunda.

Achter het masker van zelfvertrouwen maakt de regering zich grote zorgen over Kaunda's kans een meerderheid van proteststemmen te vergaren bij verkiezingen. Twee weken vóór het UNIP-congres diende de regering een wetsvoorstel in waarmee Kaunda's terugkeer zal worden geblokkeerd. Volgens dit voorstel mag een president niet meer dan twee ambtstermijnen dienen en moeten zijn ouders Zambianen zijn. De ouders van Kaunda komen uit wat nu Malawi heet. Kaunda's zoon Wezi dreigde deze week met een campagne van burgerlijke ongehoorzaamheid als de wetswijziging niet door een referendum wordt bekrachtigd.

In het kamp van Kaunda is men vol vertrouwen. Chiluba daarentegen voert een gespleten partij aan en een regering die lijdt aan bloedarmoede. De laatsten van de oorspronkelijke oprichters van de MMD gooide Chiluba vorige maand uit de partij. Dean Mungomba en Derrick Chitala werden uitgewezen wegens “gebrek aan dicipline”. Mungomba had zich binnen de MMD kandidaat gesteld voor het presidentschap. “In vier jaar hebben ze de MMD omgevormd tot een karikatuur van de UNIP, intolerant en niet te hervormen”, viel Derrick Chitala de groep rondom Chiluba aan. Tevens kritiseerde Chitala het economische hervormingsprogramma: “De regering zit vol met mensen die niets van economie begrijpen (..) Ze lezen het manifest dat wij met zoveel liefde opstelden ondersteboven.”

Chiluba's leiderschap heeft velen binnen en buiten de partij teleurgesteld. Hij mist de intellectuele bagage en het charisma van Kaunda. Bekwame en gerespecteerde politici als Emmanuel Kasonde, Guy Scott en Roger Chongwe verlieten zijn kabinet en beschuldigen hem van middelmatigheid. Zijn voormalige vice-president Levy Mwanawasa kondigde vorige week aan zich tegen Chiluba kandidaat te zullen stellen. Chiluba heeft voor de verkiezingen volgend jaar als zijn running-mate gekozen de omstreden Vernon Mwaanga, die eerder moest aftreden als minister van buitenlandse zaken wegens beschuldigingen over handel in verdovende middelen.

De meeste Zambianen zijn tot apathie gedreven; ze koesteren nu een diep wantrouwen jegens de politiek. Ze zoeken naar een houvast en daarom maakt de bejaarde Kaunda opnieuw een kans. Inspelend op deze gevoelens opperde een van Zambia's 33 partijen onlangs de beroemde rooms-katholieke aartsbisschop Emmanuel Milingo tot presidentskandidaat te benoemen. De controversiële maar razend populaire Milingo blinkt uit in het uitdrijven van slechte geesten bij gekrenkte Zambianen.