AZIZ NESIN 1915-1995; Wekker van beroering

Aziz Nesin, een van Turkijes grootste schrijvers en een prominent satiricus, is in de nacht van woensdag op donderdag op 80-jarige leeftijd gestorven. Zijn naam was de laatste jaren verbonden met tal van controverses, waaronder die van de beperkte vrijheid van meningsuiting in Turkije en de hotelbrand in oostelijke stad Sivas in 1993. Bij de brand, die werd aangestoken door een woedende menigte fanatieke moslims na uitlatingen van Nesin over de koran, kwamen 37 mensen, meerendeels progressieve kunstenaars, om het leven. Nesin wist te ontsnappen. De auteur van ruim 100 boeken en toneelstukken is een veelgelezen schrijver in Turkije. Zijn werken hebben voornamelijk de Turken en hun leefwijze als onderwerp.

Nesin werd in 1915 in Istanbul geboren, waar hij een opleiding volgde aan de militaire academie. Hij werd in 1939 als eerste luitenant uit het leger ontslagen omdat hij misbruik zou hebben gemaakt van zijn positie en wegens zijn links-politieke ideeen. Nesin had vervolgens verschillende banen. Hij runde zowel groentezaken als boekenwinkels, voordat hij uiteindelijk in de journalistiek terechtkwam. Ondertussen maakte hij naam als schrijver van satirische verhalen.

In Turkije bracht hij op grond van zijn politieke overtuigingen in totaal vijf jaar in de cel door en werd hij tientallen keren voor de rechter gedaagd. Ook na de militaire staatsgreep in 1980 was Aziz Nesin als voorzitter van de schrijversbond een van de eerst intellectuelen in Turkije die openlijk protest aantekende tegen het restrictieve karakter van het generaals-bewind. In de afgelopen jaren ontketenden de vaak provocatieve uitspraken van de schrijver grote irraties. Zo liet Nesin zich ontvallen dat 60 procent van de Turken achterlijk is. Recentelijk zei dat 'God niet van de Turken moet houden. Waarom zouden er anders zoveel verkeersongelijken gebeuren in dit land.'

De ergste vijandelijkheden kwamen evenwel uit de hoek van de islamieten. Nesin was niet alleen een overtuigt atheïst, maar hij publiceerde bovendien in een mede door hem uitgegeven links-dagblad delen van het omstreden boek de Duivelsversen van Salman Rushdie. Velen menen dat dat de feitelijke aanleiding is geweest voor de felle reacties van de fantieke moslims in Sivas, ten tijde van een culturele bijeenkomst van de alevieten, de niet-orthodoxe shi'iten in Turkije. Ook na zijn dood houdt Nesin de gemoederen in Turkije bezig. Hij heeft laten weten niet op een begraafplaats te willen worden bijgezet, maar in de tuin van zijn huis.