Leiden en Kharkov

Tot de auteurs van het Nature-artikel over geleidingsquantisatie behoren naast J.M. Krans (een Leidse promovendus), J.M. van Ruitenbeek en L.J. de Jongh ook V.V. Fleun en I.K. Yanson, twee fysici van het Verkin Instituut in Kharkov, een stad in de Oekraïne.

Daarmee is een oude band in ere hersteld: in 1930 werd het instituut door L.V. Shubnikov, die de jaren ervoor op het Kamerlingh Onnes Laboratorium te gast was geweest, naar Leids model opgericht. Al snel kwam het tot bloei, de vermaarde theoretisch fysicus Lev Landau ontving er zijn opleiding. In 1936, toen de Stalinterreur goed op gang kwam, ging het mis. Eerst werd Landau gearresteerd en vervolgens ook Shubnikov. De laatste overleefde het niet: nog hetzelfde jaar werd hij in de Loebjankagevangenis in Moskou gefusilleerd. Maar daarbij bleef het niet, een heel instituut is in enkele jaren weggevaagd, opgeofferd aan kromme ideologie en natuurkundige waandenkbeelden. De naam Shubnikov werd zorgvuldig uit de Sovjet-geschiedenis verwijderd. In 1960 heropende het laboratorium in Kharkov onder een andere naam zijn poorten, om zich opnieuw op lage temperaturenonderzoek toe te leggen. Met de intrede van de glasnost kwam het tragische verleden boven water. Shubnikov werd geëerd met een biografie die in oktober 1990 aan het Kamerlingh Onnes Laboratorium in Leiden is aangeboden. Bij die plechtigheid is afgesproken de banden tussen de laboratoria weer aan te halen. Van Ruitenbeek is nog naar de Oekraïne afgereisd om contacten te leggen. De steunmogelijkheden werden verruimd toen NWO, de Nederlandse organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek, en het Ministerie van Onderwijs besloten de zich in deplorabele staat verkerende wetenschap in de voormalige Sovjet-Unie te hulp te schieten. Sindsdien bivakkeren met regelmaat onderzoekers uit Kharkov op het Kamerlingh Onnes Laboratorium om er enkele maanden onderzoek te doen - tot grote tevredenheid van beide partijen.