Zwitserland leeft comfortabel in zijn Europese isolement

Toen Oostenrijk in januari toetrad tot de Europese Unie, bleef Zwitserland over als een opvallende witte plek op de kaart van de verenigde Europese markt. Sinds de Zwitserse kiezers tegen integratie in de Europese Economische Ruimte (EER) stemden, bewijst het bergbastion al meer dan twee jaar het ongelijk van degenen die de ondergang van zijn bloeiende economie hadden voorspeld. Heinrich Villiger uit het Zwitserse dorp Pfeffikon, die aan het hoofd staat van de NV. Villiger Zoons, producent van sigaren en mountain bikes, vertelt dat mondiale anti-rookcampagnes en goedkope fietsen uit Azië hem meer zorgen baren. Ligt de toekomst in de uitzondering?

Tot de Europese Economische Ruimte (EER) behoren de Europese Unie plus Noorwegen, IJsland en Liechtenstein, zodat Zwitserland het enige Westeuropese land is dat er geen deel van uitmaakt. Toen de Zwitserse kiezers in 1992 tegen het lidmaatschap stemden, waarschuwden economen voor de sombere tijden die de geïsoleerde Zwitserse economie tegemoet zou gaan. Volgens hen kon Zwitserland met zijn bevolking van slechts 6,7 miljoen inwoners alleen maar schade ondervinden van het reusachtige blok van 380 miljoen consumenten met vrij verkeer van goederen, diensten, kapitaal en mensen waar het land middenin ligt.

Het Zwitserse ondernemersverbond kwam onlangs in een onderzoek onder dienstverlenende en industriële bedrijven tot de conclusie dat 'twee jaar geleden de gevolgen van de afwijzing van het lidmaatschap van de EER somberder werden ingeschat dan nu'. De secretaris van het verbond, Rudolf Walser, stelt dat 'er wel problemen zijn doordat we geen lid zijn, maar geen ernstige problemen, louter ergernissen'. Volgens Walser blijven de nadelen beperkt dankzij de sterke positie van de Zwitserse industrie in de EU, de mondiale aanwezigheid van de Zwitserse industrie, de veelal afgeslankte bedrijfstructuren na jaren van reorganisatie om de hoge kosten op het thuisfront te beperken, en dankzij de positie van Zwitserland als vooraanstaand financieel centrum.

De potentiële nadelen liggen voor de hand. Daartoe behoren handelsbarrières, beperkte mogelijkheden om overheidsorders in de wacht te slepen, uitsluiting van deelname aan de liberalisatie van de Europese burgerluchtvaart en het verbod om ten volle gebruik te maken van Europese researchprogramma's. Toch lijken de Zwitsers zich uitstekend te redden. Zwitserse bedrijven in de EER bieden werk aan ongeveer 737.000 mensen. Van de directe buitenlandse investeringen van 132 miljard Zwitserse frank eind 1993 kwam 49 procent terecht in de EER. In 1993 hebben de Zwitserse investeerders zich zelfs meer geconcentreerd op het opbouwen van een positie in de Verenigde Staten, Azië en Latijns-Amerika in plaats van Nederland, Italië, Spanje en Duitsland, zoals blijkt uit een overzicht van de centrale bank.

“We hebben in de EU bedrijven die deze landen bedienen”, aldus Heinrich Villiger, die het 107 jaar oude bedrijf Villiger Zoons zelfstandig leidt sinds zijn broer Kaspar zijn aandeel enige jaren geleden verkocht toen hij werd gekozen in de zevenkoppige Federale Raad die Zwitserland regeert. Kaspar Villiger is nu president van Zwitserland.

Tegenwoordig is Villiger Zoons een welvarend, middelgroot concern met een mondiaal verkoopcijfer van 141 miljoen frank en 750 werknemers. Heinrich Villiger, die zich geen zorgen maakt over de Europese markt, zou willen uitbreiden in de VS, die hij de 'grootste sigarenmarkt van de wereld' noemt. En zijn zuster, export-manager Monika Villiger, vertelt dat ze haar oog heeft laten vallen op Azië, dat volgens haar interessante groeimogelijkheden biedt.

Anders zijn is niets nieuws voor de Zwitsers, die nog steeds weigeren toe te treden tot de Verenigde Naties. Ze gaan hun eigen gang en dat heeft het koppige bergvolk in het verleden nooit kwaad gedaan. Zwitserland is zelfs per hoofd van de bevolking het rijkste land ter wereld met een Bruto Nationaal Produkt (BNP) van 36.410 dollar per persoon volgens de Atlas van de Wereldbank van 1995. Het BNP is de totale waarde aan goederen en diensten die een land produceert.

Dit getal is gebaseerd op cijfers uit 1993, maar de economen verwachten geen grote veranderingen in de nabije toekomst. Neem de valuta: de Zwitserse frank heeft nog nooit zo sterk gestaan, niet alleen ten opzichte van de dollar - die van een gemiddelde wisselkoers vorig jaar van 1,37 Zwitserse frank is gezakt naar minder dan 1,20 frank - maar ook ten opzichte van een aantal Europese munten. De frank heeft in 1995 zelfs iets gewonnen ten opzichte van de machtige Duitse mark.

De reden is dat Zwitserland onverminderd bekend blijft staan om zijn solide financiële beleid en zijn banken, hoe somber het er op de langere termijn ook uitziet voor de Zwitserse handel. Toen valutaspeculanten dit jaar nieuwe gaten in het Europese Monetaire Stelsel schoten, werd de Zwitserse frank als munt al snel een 'vluchtheuvel' buiten het Europese stelsel van wisselkoersen.

Ook ziet de Zwitserse economie er gezond uit. De groei van het bruto binnenlands produkt (BBP) kwam vorig jaar boven de 2 procent, opgestuwd door een exportgroei van 3,9 procent en een toename van 6,5 procent in vaste investeringen. De inflatie bedraagt dit jaar slechts 1,6 procent. De korte rente ligt rond de 3,5 procent, een situatie die alleen in Japan gunstiger is.

Zelfs waar Zwitserland er minder goed voor staat, gaat het nog altijd beter dan in de meeste buurlanden van de EU. De werkloosheid bedroeg in 1994 gemiddeld 4,7 procent, tegen 9,2 procent in Duitsland, 12,6 procent in Frankrijk en 9,3 procent in Groot-Brittannië. De Zwitsers, die bekend staan om hun netheid en degelijkheid, zijn niet blij met de overheidsschuld van naar schatting zeven miljard frank, maar met ongeveer 2 procent van het BBP slaat Zwitserland geen gek figuur.

“Er zijn nadelen als Zwitserland buiten de EER blijft, maar die zijn niet zo groot als was verwacht”, aldus hoofd-econoom Alois Bischofberger van Crédit Suisse. De meeste Zwitserse deskundigen voorspellen dat het BBP in 1995 en 1996 met ongeveer twee procent zal blijven stijgen, wat langzaam is naar de maatstaven van vele landen, maar goed past in de doelstelling van Zwitserland om als volwassen economie inflatie te vermijden.

De Zwitserse tak van Asea Brown Boveri AG is een uitstekend voorbeeld van een geslaagde reorganisatie. Toen Asea van Zweden en Brown Boveri van Zwitserland in 1988 met elkaar fuseerden, maakte het Zwitserse bedrijf verlies. Percy Barnevik, de onverzettelijke topman van ABB, gaf duidelijk te kennen dat in zijn mondiale organisatie geen ruimte was voor nationalisme en dat geen enkel bedrijf een voorkeursbehandeling zou krijgen. Gesteld voor dat ultimatum veranderde topman Edwin Somme ABB Zwitserland van een bureaucratische, logge onderneming in een dynamisch, marktgericht en innovatief concern, een van de winstgevendste onderdelen van de ABB-groep. Daardoor was het reusachtige elektronica-concern voorbereid toen tegen het lidmaatschap van de EER werd gestemd.

Sinds het referendum zien de Zwitserse banken een gestage geldstroom komen uit de landen van de EER, wat heeft bijgedragen tot de bloei van deze sector. “Sommige investeerders zijn niet gerust op de richting die de EU zal inslaan en hebben graag geld op Zwitserse banken staan”, aldus Bischofberger van Crédit Suisse.

Bij Zwitserse exportbedrijven wordt op dit moment dan ook meer geklaagd over binnenlandse belemmeringen voor zakendoen en over de omhoog geschoten Zwitserse frank dan over de EER. Volgens Gustav E. Grisard, topman van Hiag Holding AG., een bedrijf in houtprodukten, heeft zijn onderneming dochterondernemingen in de EER opgericht vanwege de hoge kosten van arbeid, constructie en grond in Zwitserland, de onflexibele arbeidstijden en de beperkingen op het vrachtvervoer, en niet alleen omdat Zwitserland geen lid is van de EER.

Hoewel Zwitserland het buiten de EER beter doet dan verwacht, zijn er echter aanzienlijke nadelen. Zo mag de nationale luchtvaartmaatschappij Swissair niet meedoen aan de deregulering van de Europese burgerluchtvaart. Woordvoerder Erwin Schaerer van Swissair somt enkele concurrentiebeperkingen op: als er een landingsplaats beschikbaar is, kunnen luchtvaartmaatschappijen van de EU naar iedere willekeurige Europese bestemming vliegen, maar Swissair, dat afhankelijk is van bilaterale overeenkomsten met ieder land afzonderlijk, wordt vaak geweigerd. Anders dan zijn Europese concurrenten kan Swissair als regel op een tussenstop geen passagiers meenemen. En Swissair mag geen passagiers vervoeren van de ene naar de andere bestemming zonder tussenlanding op de thuisbasis, wat de concurrenten in de EU wel mogen. “Gelukkig hebben we al een dicht netwerk in Europa”, aldus Schaerer. En als de plannen voor nauwe samenwerking met het Belgische Sabena doorgaan, verwerft Swissair een positie in het hart van de EU. Intussen, voegt Schaerer eraan toe, 'breiden we onze dienstverlening in Azië uit.'

Het Zwitserse textielverbond schat dat van de 10.000 banen die in de afgelopen paar jaar in deze sector verloren zijn gegaan, er 5000 behouden hadden kunnen blijven als Zwitserland tot de EU was toegetreden. De Zwitserse textielindustrie wordt ernstig benadeeld door een EU-maatregel die een toegangstarief, dat kan oplopen tot 20 procent, eist als een bedrijf uit de EU Zwitserse stof koopt om kleding in Azië of Oost-Europa te maken voor verkoop binnen de EU. Als de stof in de EU wordt gekocht, is er geen sprake van invoerrechten. “Nu steeds meer bedrijven in Duitsland kleding laten maken in Oost-Europa, wordt dit een groot probleem”, zei een woordvoerster van het verbond.

Sulzer AG, een van de grootste industriële groepen in Zwitserland, stelt dat het bedrijf veel nadeel ondervindt van een EU-maatregel betreffende overheidsaanbestedingen. Niet tot de EU behorende bedrijven moeten namelijk vijf procent goedkoper zijn dan concurrenten in de EU, voordat ze kunnen meedingen naar overheidsorders.

Zwitserland hoopt dat de bilaterale onderhandelingen met de EU, die eind vorig jaar zijn begonnen, zullen leiden tot het schrappen van discriminerende maatregelen. Maar volgens Adolf Ogi, de Zwitserse minister van transport, zullen de onderhandelingen 'hard' zijn. De EU eist concessies ten aanzien van het verbod op zwaar vrachtverkeer (van vrachtwagens boven de 40 ton) door de Alpen. Om de EU mild te stemmen is Zwitserland van plan een gigantische spoorweg door de Alpen aan te leggen om het transitovervoer te versnellen. Niettemin verwacht men een onverzettelijke houding van de EU-onderhandelaars.

De moeilijkste kwestie voor Zwitserland zal de vraag van de EU zijn om vrije toegang van EU-inwoners tot de Zwitserse arbeidsmarkt. Dit was de voornaamste reden waarom de Zwitsers het lidmaatschap van de EER hebben afgewezen: gevreesd werd dat aanwas van de toch al grote buitenlandse bevolkingsgroep in het land een bedreiging zou gaan vormen voor de nationale identiteit. Zwitserland heeft het hoogste percentage buitenlanders van alle grote Europese landen: 18,9 procent van de bevolking en 26 procent van de werknemers is niet-Zwitsers.

Met parlementsverkiezingen in oktober in het vooruitzicht zal het voor de Zwitserse regering, een coalitie van alle belangrijke partijen die pro-EER is, moeilijk zijn in dit opzicht concessies te doen. Christoph Blocher, de dissidente politicus en industrieel van de Zwitserse volkspartij die de isolationistische beweging van het land aanvoert, heeft een grote aanhang. En aan de hand van het gunstige beeld van Zwitserland in de cijfers verklaart hij dat 'de toekomst van het land in de uitzondering ligt'.

Copyright: The Wall Street Journal.

    • Margaret Studer