Miskende Vlaming Van Mieghem in Bergen op Zoom ; Mild werk uit somber oeuvre

Tentoonstelling: Eugeen Van Mieghem. T/m 3 sept. Het Markiezenhof, Bergen op Zoom. Di-zo 11-17u. Cat ƒ 10,-. Monografie door Erwin Joos ƒ 145,-. Meer werk van Eugeen Van Mieghem in het Eugeen Van Mieghem Museum, Korte Ridderstraat 2, Antwerpen. Open op afspraak: 0032-3-2267532.

Het archief van de Antwerpse Academie voor Schone Kunsten is een goudmijn voor de kunsthistoricus die een onderwerp zoekt dat nog niet al te zeer is uitgekauwd. De Academie, waar Vincent van Gogh in 1886 weg werd gestuurd, was in de vorige eeuw een vergaarbak van internationaal talent. Dat veel van die kunstenaars inmiddels in de vergetelheid zijn geraakt, komt ongetwijfeld omdat de opleiding werd geleid door de grote Belgische historieschilders. En omdat historie een genre is dat in de loop der jaren alleen maar minder in de belangstelling is komen te staan, hebben alleen de eigenzinnige leerlingen hun naam behouden.

Een van die betrekkelijk onbekende Antwerpse leerlingen was Eugeen Van Mieghem (1875- 1930). In het Markiezenhof in Bergen op Zoom, niet ver van het Antwerpse privé-museum dat sinds 1993 aan hem is gewijd, kunnen we nu met Van Mieghem kennismaken. De tentoonstelling wordt gepresenteerd als het eerste overzicht van diens werk in Nederland en als een rehabilitatie van een vergeten kunstenaar.

Eugeen Van Mieghem was een sociaal-realist. Dat kan ook haast niet anders, want hij werd geboren in een kamer achter een schippersherberg in de Antwerpse haven en hij bracht zowat zijn hele leven op de dokken door. Na een korte opleiding aan de Antwerpse Academie (waar ook hij na een conflict werd verwijderd) werkte Van Mieghem voornamelijk als bevrachter, terwijl hij intussen steeds maar tekende. Alles wat hij zag legde hij vast: sjouwers, landverhuizers, zakkennaaisters en, net als zijn Hollandse tijdgenoten Isaac Israëls en George Breitner, ook dansende meiden en matrozen.

Er zijn van Van Mieghem tekeningen bekend die een Breitneriaanse virtuositeit vertonen: elke veeg is raak. Tot zijn geliefde onderwerpen behoorden ook grotere impressies van het schouwspel in de haven. We zien rokende schepen en een vaak dreigende lucht als achtergrond voor een duizelingwekkende bedrijvigheid.

De Antwerpse voorvechter voor de exclusief Vlaamse kunst, Pol de Mont, zag in Van Mieghem een van die vernieuwers die de Vlaamse kunst van rond 1900 een eigen gezicht zouden geven. Tegelijkertijd was het ook De Mont die Van Mieghems visie als vergaand somber bestempelde.

Of de tentoonstellingsmakers eveneens met Van Mieghems somberheid hebben gekampt weet ik niet, maar in elk geval zijn er in Bergen op Zoom relatief weinig van die mooie, stevige, zwaar aangezette haventekeningen in krijt of houtskool, waar een enkele rode of blauwe veeg de dramatische kracht alleen maar aanzet. Ze mogen dan wat pessimistisch overkomen, ze behoren tot Van Mieghems beste werk omdat er niet alleen sociale, maar ook artistieke bewogenheid uit spreekt.

De promotors van de miskende Van Mieghem - die tijdens zijn leven nooit veel van zijn trieste werken aan de Antwerpse burgerij heeft kunnen slijten - hebben vooral gekozen voor de meer lieflijke thema's, zoals cabaretscènes en beeltenissen van Eugeens jonge en mooie vrouw Augustine. Van het overige is, op een enkele oorlogstekening na (zoals de Soepuitdeling uit 1916), voor de mildste en minder doordringende werken gekozen. Maar wie Eugeen Van Mieghem bij een groter publiek wil introduceren en hem als een ten onterechte vergeten fin de siècle-kunstenaar wil presenteren zal toch een kritischer selectie moeten maken.