Eerbiedwaardig werkstuk over erfenis van de Goelag

Gijzelaars van de Goelag, RTL5, 22.50-23.45u.

Niet bekend

Jeroen Akkermans, ex-correspondent van RTL in Moskou, heeft een fraaie documentaire afgeleverd: iets te veel stemmige cellomuziek wellicht, maar mooi gefilmd en voorzien van prachtig archiefmateriaal. Hij heeft Norilsk bezocht, een door gevangenen/dwangarbeiders gebouwde stad in het uiterste noorden van de Sovjet-Unie, en een dorpje aan het op dezelfde manier tot stand gekomen Moskou-Volga-kanaal. Vooral de opnamen uit Norilsk zijn indrukwekkend: de bewoners van deze deels in Stalin-barok opgetrokken stad zijn voor een deel nog steeds de gevangenen van weleer die na hun vrijlating in de jaren vijftig (na de dood van dictator Stalin) nergens anders heen konden.

'Gijzelaars van de Goelag' ontleent zijn titel niet alleen aan het feit dat de voormalige politieke gevangenen na hun vrijlating nergens anders meer heen konden, een situatie waarin hun pas in de laatste jaren op gang gekomen juridische rehabilitatie evenmin veel verandering heeft gebracht. Er is ook, toont Akkermans aan, een nog veel belangrijker, geestelijke erfenis van de kampen: de vestiging van een slavenmentaliteit bij miljoenen mensen. Nu, na de val van het communisme en het verdwijnen van oude zekerheden over een repressieve, maar in zekere zin ook zorgzame overheid in de Sovjet-Unie, plotseling vrijheid is ingevoerd en zelfwerkzaamheid wordt gevergd, staan miljoenen met lege handen - als zij al niet terugverlangen naar de repressie.

Akkermans laat dat mooi zien, bijvoorbeeld aan de hand van een inwoonster van Norilsk die vertelt dat zij nog iets moet overwinnen om over haar kampervaringen te vertellen. Of door een interview met twee voormalige, niet-gevangen employees van het kampsysteem, die anno 1995 nog steeds lijken te weifelen tussen hun onverwerkte afschuw over wat er gebeurde, of hun overtuiging dat het toch, ergens, op de een of andere manier correct moet zijn geweest wat er gebeurde.

Akkermans film is, alle verdiensten ten spijt, niet de beste film die over de erfenis van de Goelag de laatste jaren gemaakt is. Voor die titel komt mijns insziens Contre-jour de Sibérie van Michel Daëron in aanmerking, ook over een voormalige politieke gevangene die in Siberië is blijven wonen. 'Gijzelaars van de Goelag' blijft niettemin een eerbiedwaardig werkstuk, en de vertoning van zo'n ernstige film uit onverwachte hoek (RTL5) moet zeker worden toegejuicht.