CPN'ers hoefden niet te kiezen tussen democratie en dictatuur

In de reactie op de recente uitspraken van Bolkestein overheerst de morele verontwaardiging. Fascisme met communisme vergelijken gaat volgens Bolkesteins critcasters te ver. A.W.M. Gerrits vindt een dergelijke vergelijking niet alleen geoorloofd, maar ook nuttig.

Vanwaar de opwinding, vanwaar de verontwaardiging over de uitspraken van Bolkestein? Zoals zo vaak fungeert ook in deze kwestie de Tweede Wereldoorlog als een ijkinstrument van moreel en politiek handelen, en zoals vaak heeft dat ook in dit geval geleid tot een verwrongen perspectief.

Wat heeft Bolkestein in de Nieuwe Revu gezegd? Anders dan zijn critici beweren maakt de politicus-filosoof geen vergelijking tussen de CPN en de NSB. Bolkestein vergelijkt het stalinisme met het nationaal-socialisme en komt tot de conclusie dat Stalin veel meer slachtoffers onder de eigen bevolking heeft gemaakt dan Hitler. Evenmin heeft Bolkestein van voormalige kopstukken van de CPN verlangd dat ze verantwoording afleggen. Dit zou ook weinig zin hebben. Rekenschap afleggen, spijt of ongelijk betuigen zijn individuele keuzen die niet kunnen worden afgedwongen. Getuige zijn interview vindt Bolkestein echter dat communisten onvoldoende rekenschap is gevraagd. Bolkestein vindt het blijkbaar niet juist dat in Nederland iemands communistische verleden zonder problemen wordt geaccepteerd, terwijl betrokkenheid bij de NSB iemand zijn gehele leven wordt nagedragen.

De vergelijking tussen fascisme (nationaal-socialisme) en communisme (stalinisme) is zo oud als het bestaan van beide politieke systemen. Vergelijking is legitiem en kan zinvol zijn; het is de enige mogelijkheid om de overeenkomsten en de verschillen tussen beide politieke systemen vast te stellen. Vergelijkingen tussen communisme en fascisme zijn altijd gemaakt, door voorstanders, tegenstanders en buitenstaanders. Sterker, de aanhangers van beide systemen hebben er een belangrijk deel van hun politieke identiteit en hun ideologische motivatie aan ontleend.

Vergelijking van stalinisme en nationaal-socialisme betekent niet: gelijkstelling. Het ligt echter gevoelig, omdat vergelijking, meestal ten onrechte, wordt opgevat als de relativering van één van beide systemen, doorgaans van het nationaal-socialisme. Bovendien wordt er, eveneens ten onrechte, dikwijls een morele betekenis aan die vergelijking gehecht. Alsof er een rangorde in slechtheid kan of moet worden aangebracht. Zowel Bolkestein als zijn critici redeneren op een dergelijke wijze. Is het stalinisme misdadiger dan het nationaal-socialisme, zoals Bolkestein impliceert met zijn bewering dat Stalin meer slachtoffers onder zijn eigen onderdanen heeft gemaakt dan Hitler? Natuurlijk niet.

Het stalinisme kan inderdaad worden begrepen als een massamoord op de eigen bevolking, en gemeten in aantallen slachtoffers overstijgt het waarschijnlijk alle andere gevallen van volkerenmoord in het verleden. Dit zijn belangrijke, maar voor de vergelijkende beoordeling van de misdadigheid van het regime goeddeels irrelevante vaststellingen. Het is vooral een probleem voor de Russen zelf. Zij moeten in het reine zien te komen met de gedachte dat ze zowel daders als slachtoffers zijn geweest.

Is het nationaal-socialisme verwerpelijker dan het stalinisme omdat, naar de mening van G. Schreuders, columnist van de Volkskrant en voormalig communist, Hitler zich liet leiden door “irrationele mensenhaat” en de communisten tenminste nog de illusie koesterden “dat de maatschappij op een universeel ideaal kan worden gegrondvest”? Dit is een argument dat dikwijls wordt gebruikt. Als aantallen slachtoffers (vijf, tien of vijftien miljoen) of 'doelgroepen' (klas of ras) niet als onderscheidende kenmerken van stalinisme en nationaal-socialisme kunnen worden gehanteerd, dan blijft alleen de ideologische motivatie over. Het nationaal-socialisme was gebaseerd op een rassenhiërarchie; het communisme ging uit van gelijkheidsideaal.

Dit gelijkheidsideaal is echter niet de louter positieve motivatie waarvoor het dikwijls is gehouden. Gelijkheid moet hier niet in politieke of juridische maar in sociaal-economische zin worden begrepen. Het ging niet zozeer om égalité maar om egalitarisme - een ideaal dat in de Sovjet-Unie overigens aardig is gerealiseerd, zij het dat niet de rijkdom maar de armoede gelijkelijk werd verdeeld.

Gelijkheid klinkt mooi, maar dan toch vooral voor de minderbedeelden. Het communisme appelleerde aan 'lage instincten' als naijver, jaloezie, haat en wraak. E. Nolte (ik aarzel de naam van Duitslands meest controversiële historicus hier te noemen) typeerde het communisme in dit verband eens als der gewaltigste Vorstoss der 'Ewigen Linken'. Hoe het ook zij, iedere vergelijking die tot doel heeft een rangorde in crimineel gehalte tussen beide systemen vast te stellen, lijkt me zinloos, welk criterium ook wordt gehanteerd en om welke reden ze ook wordt gemaakt.

Als zelfs voormalige communisten er niet meer voor terugschrikken het stalinisme en het nationaal-socialisme op één lijn te plaatsen, waarom is dan de morele verontwaardiging zo groot als de Nederlandse pendanten CPN en NSB worden vergeleken? Het antwoord is al gegeven: de oorlog ofwel het 'levensgrote verschil tussen collaboratie en verzet'. CPN en NSB kunnen, mogen niet worden gelijkgesteld vanwege hun rol tijdens de bezetting.

Dit is een eenzijdig en een onvolledig argument. Natuurlijk is er een wezenlijk verschil tussen het lidmaatschap van een organisatie (NSB) die daadwerkelijk solidair is geweest met de bezetter en met de wandaden die door die bezetter zijn begaan, en het toetreden tot een partij (CPN) die op afstand solidariteit betuigde met een terroristisch regime onder leiding van een paranoïde massamoordenaar. Onder eerstgenoemde omstandigheid is er sprake van medeverantwoordelijkheid, en in veel individuele gevallen zelfs van medeplichtigheid, en onder de tweede omstandigheid zou kunnen worden gesproken van een beoordelingsfout of een vergissing, gestoeld op ideologische vooringenomenheid, op domheid of, in het ergste geval, op een grenzeloos cynisme.

Het essentiële verschil is dat Nederland wel te maken heeft gehad met de ene vorm van totalitarisme, het nationaal-socialisme, terwijl de andere variant van dezelfde politieke orde, het stalinisme, aan ons voorbij is gegaan. Kortom, de leden van de NSB hebben de test afgelegd waarvoor die van de CPN nooit hebben gestaan: wat te doen als de utopie in eigen land kan worden verwezenlijkt. Ik heb sterk de indruk dat het zelfs veel voormalige communisten niet spijt dat ze nimmer de keuze hebben moeten maken waar de gemiddelde NSB'er in mei 1940 voor stond.

In de vergelijking tussen NSB en CPN en in het politieke of morele oordeel over degenen die tot een van beide partijen toetraden worden de bezettingsjaren altijd als het belangrijkste onderscheidende kenmerk gehanteerd. Ten onrechte. Was het lidmaatschap van de NSB in de jaren voor de oorlog een veel 'groter kwaad' dan de toetreding tot de CPN? In beide gevallen ging het om een beweging die sympathiseerde met een misdadig regime (in het geval van de CPN was er zelfs sprake van een vrijwel volledige solidariteit), waarvan de ideologie op gespannen voet stond met de grondslagen van de Nederlandse constitutionele orde. En toch wordt lidmaatschap van de CPN ten hoogste gezien als een jeugdzonde, en wordt bemoeienis met de NSB, ook als die tot de vooroorlogse jaren beperkt is gebleven, iemand een leven lang verweten. Bolkestein heeft gelijk. Hier wordt met twee maten gematen.

In zijn eerste reactie op de uitlatingen van Bolkestein merkte Schreuders op dat ze naar de taal van de Koude Oorlog riekten. Gewoonlijk is dit een dooddoener van jewelste, maar in dit geval had Schreuders gelijk. Bolkesteins woorden riekten inderdaad naar de Koude Oorlog, maar de meningsvorming over communisme en fascisme was in die tijd wellicht zuiverder, in ieder geval consequenter, dan sindsdien het geval is geweest.