Protectie

DIEDERIK ATEN: 'Als het Gewelt Comt.' Politiek en Economie in Holland benoorden het IJ 1500-1800

441 blz., geïll., Verloren 1995, ƒ 79.-

Overheden proberen al eeuwen handelsstromen naar hun hand te zetten. 'Als het Gewelt Comt' van Diederik Aten is een beschrijving van protectionistische maatregelen benoorden het IJ tussen 1500 en 1800 die deze traditie onderstrepen.

Vóór 1800 was de lokale overheid verantwoordelijk voor de belastingen. Deze versplintering riep voortdurend spanningen op. De lastendruk was in steden hoger dan op het platteland en de steden bestreden dit concurrentienadeel door het opleggen van forse importheffingen. Soms werd de verkoop van bepaalde produkten zelfs geheel verboden. Vooral de Zaanstreek voelde deze tegenwerking. De nijverheid in dit gebied - scheepsbouw, (houtzaag)molens en bakkerijen - stuitte overal op tariefmuren. Touwwerk, zeilen en masten mochten zelfs helemaal niet aan Amsterdammers worden verkocht.

De meeste regelgeving ten koste van het platteland werd afgekondigd door de Staten van Holland, die veel beslissingen namen zonder dat ook maar een van de partijen tevreden was. Door de verschillende krachten in het bestuursorgaan was geen duidelijk beleid te voeren. De steden zelf kenden overigens ook geen consequent beleid. Amsterdam vond te veel bedrijvigheid in de Zaanstreek een bedreiging, maar erkende tevens het grote economische belang van de plattelandsindustrie voor de hoofdstedelijke economie.

Aan de versplintering van de belastingen en de vèrgaande handelsbeperkingen op het platteland kwam pas in de Franse tijd een einde, in 1801 onder Schimmelpenninck. In de discussie hierover kwamen opvallend genoeg de ideeën van Adam Smith - in 1776 publiceerde hij zijn Wealth of Nations - niet voor. Alleen ideologische argumenten werden aangevoerd, waarbij de credo's vrijheid en gelijkheid steeds weer klonken.

Infra-structurele maatregelen vormden voor de overheid meestal een veel effectiever middel om de handel te beïnvloeden. Alkmaar voerde wat dit betreft de meest agressieve handelspolitiek. De stad had een slechte uitgangspositie. Zij lag niet aan zee en het kanalennetwerk naar de stad was kwetsbaar. Om de plaatselijke ondernemers een goede positie te verschaffen in de regionale handel belemmerden de bestuurders de rechtstreekse handel tussen het omliggende platteland en de steden Hoorn, Haarlem en Amsterdam zoveel mogelijk. Bij het binden van de plattelanders aan de stedelijke markt vervulden Overtomen een belangrijke rol. Op deze plaatsen was geen sluis en daarom werden schepen over de dijk getrokken. Het bleven desondanks grote blokkades voor handelaren.

Tussen Alkmaar en Hoorn - grote concurrenten - lagen twee Overtomen die lange tijd voor onenigheid zorgden. De Jan Buyes Overtoom en die in het plaatsje Avenhorn blokkeerden de vaart van boeren naar Hoorn en daarom wilde deze stad sluizen bouwen. Alkmaar wist dit keer op keer te voorkomen. Toen Hoorn zijn opponent in 1577 voor een voldongen feit wilde plaatsen en alvast een sluis ging bouwen, hielden de Alkmaarse regenten een strafexpeditie waarbij ze de bouwplaats in brand staken. Het zou Hoorn nooit lukken. Tot in onze eeuw klaagden bestuurders van de Zuiderzeestad over de belemmering die de Overtomen vormden.

Alkmaar had vaker geweld nodig. De titel van het boek verwijst naar een uitspraak die een Alkmaarse burgemeester in 1648 deed toen hij, samen met enige gewapende ambtenaren en arbeiders, sluiswachters dwong hun sluizen te openen. Dit was nodig omdat door droogte het transport naar de stad over water heel moeilijk verliep. Alleen het inlaten van (brak) water, waar de boeren zich tegen verzetten, zou soelaas bieden. Toen de sluiswachters een officieel besluit van het Hoogheemraadschap - onder jurisdictie waarvan de sluis viel - wilden zien, antwoordde de burgemeester: “Als het Gewelt comt, soo is het recht uijt.” Aten houdt het helaas bij een opsomming van dergelijke feiten. In de behandelde periode kenden de Nederlanden grote economische bloei, gevolgd door aftakeling. Het werk had aan leesbaarheid gewonnen wanneer de auteur deze drastische veranderingen nadrukkelijker had laten doorklinken.