Fantastische patronen

Omdat ik op het ogenblik afgesneden ben van actueel schaaknieuws krijgt u deze week een rubriek over eeuwige waarden en onvergankelijke schoonheid. Ik beschouw het als een klein karaktergebrek dat mijn schoonheidservaringen vooral worden opgewekt door het ongewone, het bizarre zelfs. Een gebrek waar goed mee te leven valt door de zekerheid dat er lotgenoten zijn. De Bulgaars-Amerikaanse meester Nikolay Minev bijvoorbeeld. Die heeft in het Amerikaanse blad Inside Chess een rubriek waarin hij bijzondere partijstellingen toont. Het zou overdreven zijn om die rubriek een uitstalkast van vreemd vergroeide kermisattracties te noemen. Vaak zijn zijn partijfragmenten alleen maar mooi en leerzaam. Maar hij heeft een goed oog voor het ongewone, dat is zeker. Of een grote databank met een effectief patroonherkenningsprogramma, zal een cynicus zeggen. Zo simpel is het toch niet. De computer kan het niet alleen. Ook de mens moet een door jarenlange speurtochten gescherpt patroonherkenningsprogramma hebben. Ver voor het computertijdperk sloeg Minev zijn vondsten al op in een groot kaartsysteem.

De rubriek in Inside Chess no 10 was geheel gewijd aan curiositeiten en heette Fantastische patronen. Het enige dat de vertoonde partijen gemeen hadden, was dat ze de schaker in verbazing brengen. Kijk naar diagram 1. Ik heb wel eens een jaloerse collega van Steinitz geciteerd, die de stijl van de eerste wereldkampioen zo karakteriseerde: stop de schaakstukken in een hoge hoed, schud ze een tijdje door elkaar en keer de hoed boven het bord om, dan krijg je een stelling van Steinitz. In de diagramstelling zijn de stukken uit de hoed op zo'n merkwaardige manier in de linkerbenedenhoek terecht gekomen, dat je eerder aan een studie of een probleem denkt, dan aan een gewone schaakpartij. Gewoon kan deze partij, gespeeld door twee vrouwen in het kampioenschap van Moskou 1978, dan ook niet genoemd worden.

Wit Tatjana Kostina - zwart Rosa Te

1. e2-e4 c7-c5 2. Pg1-f3 Pb8-c6 3. d2-d4 c5xd4 4. Pf3xd4 Pg8-f6 5. Pb1-c3 d7-d6 6. Lc1-g5 e7-e6 7. Dd1-d3 a7-a6 8. f2-f4 Lf8-e7 9. 0-0-0 Lc8-d7 10. Pd4-b3 b7-b5 11. Lg5xf6 g7xf6 12. Lf1-e2 b5-b4 13. Pc3-b1 a6-a5 De zwarte aanval schiet flink op en in de volgende zetten lijkt het een tijdje alsof wit onder de voet gelopen zal worden. 14. Le2-h5 Dd8-b6 15. Pb1-d2 a5-a4 16. Pd2-c4 Db6-c7 17. Pb3-d2 b4-b3 18. a2xb3 Pc6-b4 19. Dd3-d4 a4xb3 20. c2-c3 Pb4-c2 21. Dd4-d3 Ta8-a1+ 22. Pd2-b1 Dc7-a7 23. Pc4-d2 Da7-a2 24. Td1-f1 Ld7-a4 25. f4-f5 d6-d5 Minev suggereert 25...0-0, om eerst de eigen koning enigszins veilig op te stellen. 26. f5xe6 Le7-a3

MmMmlmMd mMmMmgmg MmMmGaMm mMmgmMmI imMmGmMm cgAKmMmM kAhBMmGA dHFMmJmJ

Minev noemt dit zijn favoriete fantastische stelling en dat valt te begrijpen. Het is bijna tegennatuurlijk om zo'n curieuze stelling te analyseren, maar de speelsters waren daar wel toe verplicht. Na 27. bxa3 komt 27...Pb4 en zwart dreigt zowel damewinst als mat door 28...b2. 27. e6xf7+ Ke8-f8 28. e4xd5 Ook wit heeft ondertussen een aanval opgezet. 28...La3xb2+ 29. Kc1-d1 Pc2-a3 30. Dd3-e4 Nu staat wit klaar om toe te slaan. De kluwen van zwarte achtervolgers blijkt de witte koning wonderlijk weinig aan te kunnen doen. 30...Ta1xb1+ 31. Kd1-e2 La4-b5+ 32. Ke2-f3 Tb1xf1+ 33. Th1xf1 Lb2xc3 34. De4-e8+ Lb5xe8 35. f7xe8+D Een favoriet thema van Minev: een dameoffer gevolgd door het halen van een nieuwe dame die veel gevaarlijker is dan haar voorgangster. 35...Kf8-g7 36. De8-e7+ Kg7-h6 37. De7-e3+ Kh6xh5 38. De3xc3 b3-b2 39. g2-g4+ Kh5-g6 40. Kf3-g3 Th8-f8 41. Pd2-e4 Da2-c4 42. Tf1xf6+ Kg6-g7 43. Dc3xb2 Tf8xf6 44. Db2xf6+ Kg7-g8 45. Df6-d8+ Kg8-f7 46. Pe4-d6+ Zwart gaf op.

Oogstrelend van het begin tot het eind. De volgende partij, ook overgenomen uit de rubriek van Minev, begon vrij conventioneel.

Wit George MacDonnell-zwart Thomas Barnes, Parijs 1862.

Na een gewone negentiende-eeuwse opening en een weinig opzienbarend negentiende-eeuws middenspel kwamen de spelers in het volgende, nog steeds niet bijzonder excentrieke eindspel terecht. Maar zie wat er verder gebeurt!

Wit vecht voor zijn leven tegen een overmacht. 39. Tf7-e7 Ta8-a2 40. Te7xe6+ Kc6-b5 41. Te6-b6+ Kb5-a4 42. e5-e6 Als zwart nu meteen een dame gaat halen wordt hij mat gezet. 42...Ta2-c2+ 43. Kc3-d4 Tc2xg2 Het is wel erg lichtzinnig om een vol tempo te besteden aan het nemen van een onbelangrijke pion, maar aan deze slordigheid danken we het wonderschone slotspel. 44. e6-e7 Tg2-d2+ 45. Kd4-e5 b3-b2 46. e7-e8D+ Ka4-b3 47. Tb6-h6 b2-b1D 48. b4-b5 e4-e3 Beide partijen hebben een dame gehaald en maken zich op voor de volgende wedloop. 49. Ke5-d6 e3-e2 50. Th6-e6 Het lijkt alsof wit de zwarte pion tegen kan houden.

50...Db1-e4! Een spectaculaire manier om de e-lijn te onderbreken. Na 51. Txe4 dxe4+ komt zwart een toren voor. 51. b5-b6 e2-e1D 52. b6-b7 Zwart is tijdelijk een dame voorgekomen, maar wit staat klaar om het tekort aan te vullen. 52...De4-f4+ 53. Te6-e5 Df4xe5+ 54. De8xe5 De1xe5 55. Kd6xe5 Td2-e2+ Nuchtere ontknoping van het sensationele gevecht. Zwart wint door een pluspion in het eindspel met ongelijke lopers. 56. Ke5-f4 Hier staat hij straks zijn loper in de weg, maar het maakt niet meer uit wat hij doet. 56...Te2-e8 57. Lc5-d6 d5-d4 58. b7-b8D Vierde promotie tot dame in deze partij. 58...Te8xb8 59. Ld6xb8 d4-d3 Wit gaf op.