Nieuwe populariteit 'dub': reactie op harde house-muziek; Het mengpaneel als instrument

Dubbers zorgen ervoor dat stemmen van zangers een flinke echo meekrijgen, dat gitaren vervormd raken en drums met effect klinken. Dub heeft zich, sinds het in de jaren zestig in Jamaica ontstond, ontwikkeld van een bijprodukt van reggae tot een zelfstandige muzieksoort. Het Metropolisfestival morgen in Rotterdam dat in het teken staat van de nieuwste ontwikkelingen op het gebied van de popmuziek, besteedt ook aandacht aan dub. Hoe van een middelmatige song een meesterwerk te maken.

Zion Train speelt 1 juli op het Metropolis-festival in Rotterdam.

Op het Blood & Fire-label verschenen onlangs de compilaties If Deejay Was Your Trade - The Dreads At King Tubbys 1974-1977 en Dub Gone Crazy.

Alle aandacht was gericht op het podium, toen reggae-legende Lee 'Scratch' Perry onlangs in Nederland optrad. De al wat ouder wordende, maar nog steeds vrolijk huppelende zanger deed zijn reputatie eer aan met zijn uitdossing: een kroon op zijn hoofd, een felgroene satijnen broek, schoenen met spiegeltjes erop. Maar minstens zo belangrijk was de man die onopvallend achterin de zaal achter het mengpaneel stond: Neil Fraser, beter bekend als Mad Professor.

De Professor zorgde ervoor dat de kreten van Lee Perry soms een flinke echo meekregen, dat de bas en drums zo nu en dan sterk op de voorgrond klonken, dat de gitaar een vreemd effect kreeg, dat de muziek ruimtelijk klonk - en door enkele knoppen in te drukken voegde hij zelf rare geluidjes toe die het optreden spannender maakten. Deze technieken, die hij ook toepast op de platen die hij zelf maakt, zijn samen te vatten onder de naam dub.

Dub heeft zich, sinds het in de jaren zestig in Jamaica ontstond, ontwikkeld van een bijprodukt van reggae tot een zelfstandige muzieksoort, die van grote invloed is op de popmuziek van nu. Engelse groepen als Revolutionary Dub Warriors en Zion Train maken muziek die rechtstreeks afgeleid is van de Jamaicaanse dub. De ambient-muziek van bijvoorbeeld The Orb is duidelijk beïnvloed door dub, evenals de hiphop van de Beastie Boys. En de veelzijdige moderne soulgroep Massive Attack bracht onlangs een door Mad Professor gemixte dub-versie uit van hun cd Protection, onder de titel No Protection.

Om in te spelen op de grote belangstelling voor dub werd twee jaar geleden in Engeland de platenmaatschappij Blood & Fire opgericht, die zich toelegt op het opnieuw uitbrengen van oude, niet meer verkrijgbare reggae-platen. Ook brengt het label compilaties uit die een overzicht bieden van bepaalde perioden of artiesten. Drijvende kracht achter Blood & Fire is Steve Barrow, die ruim vijftien jaar werkte bij het Britse reggae-label Trojan, waar hij compilaties samenstelde op basis van zijn eigen platencollectie. “De Blood & Fire-cd's verkopen beter dan wij verwacht hadden”, zegt hij. “Steeds meer mensen beginnen door te krijgen dat veel ontwikkelingen in de moderne dansmuziek hun oorsprong vinden in Jamaica.”

Eind jaren zestig ontstond dub in de Jamaicaanse sound systems, mobiele discotheken die muziek draaiden waar mensen op dansten. De concurrentie tussen de diverse sound systems was hevig. Elk probeerde zich te onderscheiden door bijzondere platen te draaien, platen die de andere sound systems niet hadden. “Eén van de sound system-eigenaren, Ruddy, kwam op het idee een nieuwe mix te laten maken van een bekend nummer”, vertelt Steve Barrow. “Toen hij die draaide waren de mensen door het dolle heen. Dus liet hij meer remixes maken.” De nieuwe mixen werden versions genoemd. Vaak waren ze grotendeels instrumentaal, zodat de discjockeys van de sound systems over de muziek heen konden toasten, improviserend praten en roepen (vergelijkbaar met rappen). Barrow: “Meestal zaten er nog stukjes van de originele zang in. De toaster kon zo een dialoog met de plaat creëren, er commentaar op geven ter vermaak van het publiek. Voor de mensen was het opwindend, omdat het een mengeling was van iets bekends en iets nieuws. De nummers waar versions van gemaakt werden waren grote hits. Stel je voor dat je een liedje van The Beatles zou nemen, de zang eraf haalde en Elvis Presley een nieuwe zangpartij liet inzingen, dat zou een opwindend nieuw geluid geven. Dat was het idee.”

De technici in de studios maakten van dezelfde ritmetrack veel verschillende versies. Barrow: “Elke version was uniek, omdat hij op een bepaalde dag in de studio van bijvoorbeeld King Tubby gemaakt was. Wie de dag daarop naar die studio ging, kreeg een andere version van dezelfde rhythm. Tubby moest dus telkens iets nieuws bedenken, waardoor hij op een gegeven moment zijn mengpaneel leerde bespelen als een instrument.”

In zijn studio in een getto in Kingston ontwikkelde King Tubby het geluid dat bekend werd als dub. Hij zette de bas en drums hard op de voorgrond, en paste effecten als echo, reverb en flanger toe op de muziek. “King Tubby kon een middelmatig nummer omvormen tot een opwindend meesterwerkje”, zegt Mad Professor.

Zelf begon de Professor eind jaren zeventig dubmuziek te maken, in zijn zelfgebouwde studio in Engeland. Mad Professor maakte twaalf platen die de serie Dub Me Crazy vormden en begon vorig jaar met een nieuwe serie, Black Liberation Dub. Zijn werkwijze is anders dan die van de dubpioniers. Mad Professor laat muzikanten een basistrack inspelen, waar hij vervolgens mee gaat stoeien. “Tegenwoordig begin je met een dub”, zegt Steve Barrow, “terwijl er vroeger eerst een gewoon liedje werd gemaakt en daarna pas een dub-versie.”

Wat een dubversie kan toevoegen is goed te horen op een onlangs verschenen cd van Horace Andy, waarop de lp's In The Light en In The Light Dub achter elkaar gezet zijn. Barrow: “De stemming van In The Light is bespiegelend, pastoraal: de vredige rastaman. De dub-versie die Prince Jammy maakte is agressiever, harder. Hij laat er bijvoorbeeld een gitaarakkoord met een reverb-effect hard inkomen, en schuift die meteen weer weg. Het effect is dat je rechtop in je stoel zit, het verstoort je rust.

“De geluidseffecten maken de basistrack opwindender en avontuurlijker. Je kunt het vergelijken met kijken naar vuurwerk. Mensen kijken graag naar de mooie sterren aan de hemel, maar vuurwerk is eigenlijk: sterren met een effect. Dat is dub: een spectaculairder versie van muziek die op zichzelf al mooi is.”

Inmiddels wordt de meeste dub niet meer in Jamaica, maar in Engeland gemaakt. “In de jaren tachtig was er geen markt meer voor”, zegt Mad Professor, “daarom gingen de topproducers bezig met de nieuwe stijl, dancehall-muziek.”

Dat de elektronischer klinkende, minder spirituele dancehall-muziek de overhand kreeg, hangt volgens Steve Barrow samen met maatschappelijke ontwikkelingen in Jamaica. “Premier Seaga voerde een beleid dat vergelijkbaar was met dat van Reagan en Thatcher: materiële vooruitgang werd het belangrijkst, er kwam een vrije markt-economie. De sfeer werd harder. Daarbij komt dat cocaïne populair werd en politiek geweld toenam. Dat vond zijn terugslag in de muziek.”

De invloed van dub is het duidelijkst in de moderne dansmuziek, die niet denkbaar is zonder het concept van remixes. Veel dansacts zien dub als een van de stijlen die ze kunnen mengen tot iets nieuws. Zo maakt het Engelse Zion Train een mengeling van dub en house. Colin, één van de leden van het collectief dat tevens een woongroep vormt, zegt: “Wij houden van dub, maar ook van house-ritmes. Dus waarom niet die twee combineren? Dub begon ermee dat iemand ging rotzooien met de ritmetrack van een nummer. Maar het begrip staat nu voor alle muziek met een ritme waarvan de uitstraling bepaald wordt door geluidseffecten.”

Volgens Colin is de huidige populariteit van dub in Engeland een reactie op de harde house-muziek die een paar jaar lang overheersend was. “Veel mensen hebben zich vol overgave gestort in het wilde house-leven, ze hebben veel gefeest en veel drugs genomen. Nu willen ze een beetje bijkomen, en luisteren ze naar muziek die minder een aanslag doet op je zintuigen.”

Steve Barrow is blij met de populariteit van dub, al vindt hij dat sommige mensen het wat overdrijven: “Ik heb vrienden die nergens anders naar luisteren. Dat snap ik niet zo goed. Als je elke avond vuurwerk aan de hemel zou zien is de lol er toch ook gauw af?”

    • Sietse Meijer