De piecheme piechem betrad de synagoochem; Geagiteerde toneelstukken van Erik-Ward Geerlings

Erik-Ward Geerlings: Het hol van de eeuw. Uitg. De Kist, 128 blz. Prijs ƒ 19,95.

Is seksualiteit de primaire drijfveer van de mens? Sigmund Freud meende van wel; zijn hele theorie van de psychoanalyse is erop gebaseerd. Een andere zenuwarts uit het begin van deze eeuw, Carl Gustav Jung, vond seks een te verwaarlozen factor. Terwijl Jung toch een enthousiast rokkenjager was.

Erik-Ward Geerlings suggereert, in zijn toneelstuk Siegfreud!, dat Jung Freuds theorie verdrong waar het zijn persoonlijke biografie betrof. Geerlings laat Jung de zwaarste overtreding begaan waaraan een geneesheer zich kan schuldig maken: hij bedrijft de liefde met een patiënte. Sabina Spielrein heet deze 20-jarige hysterica en ze drukt zich uit in welluidende klanken. 'De piecheme piechem', babbelt ze tegen haar psychiater, 'betrad de synagoochem. Dat is de semantiek. Semiet is niet in het sanskriet. Semitistiek is semi-artistiek. Sem is saaie appeljam. Artistiek is artsenij. Dat komt van spielerei.' Het meisje Spielrein doet haar naam eer aan wanneer ze praat, en toch kraamt zij geen totale onzin uit.

Ze komt uit een joodse familie. In die familie is het verboden met een christen te trouwen. Juist vanwege dat verbod voelt Sabina zich onweerstaanbaar tot christenen aangetrokken. Siegfried: zo moet het kind gaan heten van Sabina en haar christenman. In haar blauwogige psychiater Jung (door Geerlings 'Jong' genoemd) vindt ze de ideale verwekker voor haar baby. Maar een Siegfried krijgt ze niet, wel een Renate, van haar latere man, een jood.

Zoals Sabina naar een christelijk kind verlangt, zo verlangt de Freud uit het stuk naar een christelijke bondgenoot. Steeds opnieuw te horen dat de psychoanalytische beweging een joodse samenzwering is, daar heeft hij schoon genoeg van. Daarom klampt ook Freud zich vast aan Jong. De heren spelen een slinks spelletje met elkaar waarin Spielrein als speelbal fungeert.

Siegfreud! is gebaseerd op brieven en dagboekfragmenten van Sabina Spielrein, die later zelf psychoanalytica werd. Een deel van de verhaalstof in zijn toneelstuk hoefde de auteur dus niet zelf te verzinnen. Maar wie erin slaagt zoveel verschillende en schijnbaar toevallige historische gebeurtenissen samen te voegen tot een spannend stuk vol absurde conflicten, die moet gevoel voor drama hebben. De 31-jarige Erik-Ward Geerlings kent het theater door en door. Reeds op jeugdige leeftijd verlevendigde hij het Rotterdamse margetoneel met voorstellingen door de Pragmatici, de Theatrici, de Narcoleptici en andere obscure gezelschappen. Die groepjes bestaan niet meer. Alleen Deerikwardgeerlingsgroep, zijn jongste gezelschap, is nog intact.

Met dat gezelschap voerde hij de afgelopen toneelseizoenen een trilogie op over 'wetenschap, kunst en liefde', waarvan Siegfreud! het tweede deel vormt. De schrijver stond in Siegfreud! zelf op de planken, in de rol van Sigmund Freud, en hij speelde ook de hoofdrol in deel één, Schoner wonen. Dat ging over de jonge Bert Brecht. Erik-Ward is net zo'n opgewonden standje als Bert ooit geweest moet zijn. Zijn geagiteerdheid grenst aan gekte. Geen wonder dat in al zijn voorstellingen dezelfde divan opduikt: net als veel van zijn personages heeft Geerlings volgens eigen zeggen menig analyse-uurtje op zo'n divan doorgebracht.

De Rotterdamse theaterwerkplaats De Kist heeft de teksten van de trilogie nu, samen met een verhelderend 'Zelfinterview', gebundeld in een handzaam boekje. Jammer alleen dat de tekst van Schoner wonen vervangen is door een reeks tekeningetjes. Komt dat doordat Geerlings, die in navolging van Brecht heel wat bijeenstal, bang is om van plagiaat te worden beticht?

Van plagiaat is vrijwel geen sprake meer in Het hol van de eeuw, het laatste deel van het drieluik en het titelstuk van het boek. Zoals haast elke mededeling in Geerlings' drama's zit die titel vol freudiaanse versprekingen en dubbelzinnigheden. Het hol, dat is de bunker van Hitler in het platgebombardeerde Berlijn. Maar het woordje verwijst ook naar de lichaamsopeningen van de mens, naar eros op het toneel van de wereldgeschiedenis.

Albert Speer komt zijn ondergrondse partijgenoten vertellen dat daarboven de oorlog voor hen definitief is verloren. Met Eva Braun of Magda Geubbels, erg kieskeurig is hij niet, wil hij in Zuid-Amerika een nieuw leven beginnen. Maar Eva en Magda houden halsstarrig vast aan hun ideaal van trouw-tot-in-de-dood. Vlak voor de finale in de bunker trouwt Eva met Adolf Hitler. Die is zelf trouwens niet bij de plechtigheid aanwezig. Waarschijnlijk is hij 'm allang gesmeerd, suggereert de auteur, en kwam hij helemaal niet door een gezamenlijke zelfmoord met Eva Braun om het leven.

Zo heroïsch en zo romantisch zijn de mannen in deze stukken niet. De psychiater Jong, de architect Speer en de propagandaspecialist Geubbels: ze worden een voor een gepresenteerd als pioniers op hun vakgebied. Maar pionieren, in de wetenschap net zo goed als op het terrein van de schone kunsten, betekent ook oorlogvoeren. En daar zijn in Geerlings' verder zo geestige drama's steeds de vrouwen het slachtoffer van.