Liberaal moet verrechtsing tegengaan

Voor het eerst in de liberale geschiedenis pleit het wetenschappelijk bureau van de VVD vóór een overheid die moraal mag afdwingen. In antwoord op het communitarisme concluderen Groenveld en Van der List (NRC Handelsblad, 15 juni) dat de overheid wel degelijk een plicht heeft om te moraliseren, in die zin, dat liberalen “...het recht en de plicht hebben burgers te wijzen op de waarde van verdraagzaamheid en verantwoordelijkheidsgevoel. (...) Zij zullen stelling moeten nemen tegen een asociale, onverantwoorde opstelling die anderen schade en overlast berokkent zonder de principiële tolerantie ten aanzien van afwijkend, nonconformistisch gedrag prijs te geven die het geïndividualiseerde Nederland van de jaren negentig gunstig doet afsteken bij de puriteinse en in veel opzichten benepen maatschappij van vóór de jaren zestig.”

De liberale paradox wordt in deze laatste zin in een notedop weergegeven. Pluriformiteit en verdraagzaamheid zijn onmisbaar in een liberale samenleving, maar tegelijkertijd is aanwezigheid van normen en waarden een noodzaak voor haar functioneren. Bovendien moeten die normen een grote interne coherentie bezitten.

Groenveld gaat in zijn pleidooi voor een publieke moraal echter aan één belangrijke notie voorbij. Individuen zijn continu gedwongen keuzes te maken. Zij zullen zich alleen goed gedragen als zij er op ieder keuzemoment zèlf van doordrongen zijn dat dàt goede gedrag altijd, en dus ook op dat moment, het enige juiste gedrag is. Concreet: je moet je belastingbiljet eerlijk invullen, ook als er geen inspecteur over je schouder staat mee te kijken. Moraal kan dus maar moeilijk van bovenaf worden opgelegd, want er zal een zeer groot draagvlak in de samenleving voor moeten bestaan. Moraal komt van onder uit de samenleving.

Groenveld en Van der List zijn zich van die beperkte overheidsmoraal bewust. De voorbeelden van publieke moraal die voor hen dan overblijven zijn dingen als: je niet asociaal gedragen, je houden aan je woord, eerlijkheid, enzovoort. Dat zijn dingen die niet alleen door liberalen geroepen worden, maar door iedereen. Het wettelijk vastleggen van die dingen is niet meer dan logisch. Iedere maatschappij, die geen matigheid meer kent, is gedoemd ten onder te gaan. Maar de inkleuring van die matigheid is en blijft een zaak van individuele burgers zelf.

Een goed voorbeeld is de anti-tabakslobby in de Verenigde Staten. Waar sigaretten vroeger een toonbeeld van cultuur en sophistication waren, is vanuit de burgerij een beweging opgekomen die dit beeld radicaal heeft gewijzigd. In Nederland is iets soortgelijks te zien waar het gaat over de sociale zekerheid. Slechts enkele jaren geleden was het not done gevallen van uitkeringsfraude aan te geven bij de sociale dienst. Maar sinds het besef is doorgedrongen dat fraude wel degelijk schadelijk is, is het aantal meldingen opmerkelijk gestegen. Waar tot voor enkele jaren de WAO gebruikt werd als riante afvloeiingsregeling, is nu een tendens naar de andere kant zichtbaar, waarbij de overheid nu eerder de taak heeft om te voorkomen dat we naar die kant doorschieten.

Als op zulke topics een nieuwe moraal kan ontstaan, dan is het niet denkbeeldig, dat een nieuw algemeen normbesef zich aan zal dienen. Maar die normen en waarden zijn niet opgelegd aan de maatschappij, maar komen uit die maatschappij. Het is de moraal waar de maatschappij om vraagt, omdat ze zelf inziet dat ze die moraal nodig heeft. In dat geval is het pleiten voor een overheid die moraal weer oplegt erg vergezocht. Het zal eerder de weerzin tegen die moraal versterken dan verzwakken. Natuurlijk moet de overheid geloofwaardig blijven in het uitvoeren van haar taken. Maar dat is een uitvoeringsprobleem, geen invullingsprobleem. Liberalen hebben veeleer de taak, de publieke moraal te bewaken tegen een te verre verharding en verrechtsing dan tegen haar verandering.

Waar Groenveld en Bolkestein om actie roepen, bepleiten wij juist een reactieve houding ten aanzien van normen en waarden. De publieke moraal is niet dood, er is alleen een nieuwe moraal bezig ter wereld te komen. Het enige wat liberalen moeten doen is de pijn van deze bevalling wat te verzachten.