Bolkestein (3)

Het is verheugend dat Bolkestein ook dit punt duidelijk aan de orde durft te stellen. Hij zal er politiek over worden aangevallen; vaak zullen we weer horen 'wir haben es nicht gewusst'.

Daarom lijkt het dringend eraan te herinneren hoe vroeg reeds de meest onverdacht-linkse intellectuelen de waarheid over de Sovjet-Unie hebben gepubliceerd. André Gide bijvoorbeeld deed dat - na een aan hem (en onze Jef Last) toegestane reis - reeds in 1936 en werd vervolgens uit de partij gestoten. Voor China, waar Mao na 1949 nog meer slachtoffers de dood injoeg dan Stalin had gedaan, zou men Simon Leys (omstreeks 1970) kunnen noemen. Schrijvers moesten wel worden verketterd; recht en vrijheid zijn door communisten zeventig jaren lang ondergeschikt geacht aan de belangen van 'hun' revolutie.

Voor de nazi's van destijds, wier rijk gelukkig slechts twaalf jaren heeft geduurd, is een beroep op het 'nicht-gewusst' in wezen nog eerder aanvaardbaar. Toen in maart 1945 de eerste foto's uit Hitlers Goelag in de Britse pers verschenen, waren wijzelf net als de Britten met stomheid geslagen. Pas later heb ik begrepen hoe zelfs onze joodse landgenoten destijds niet volledig hadden beseft dat zódanige onmenselijkheid mógelijk was. Nog tien jaar later ervoer ik in Duitsland hoe ook daar kleine luiden evenzeer geschokt zijn geweest door die foto's.

Verantwoordelijkheid ligt niet bij kleine luiden, maar bij hen die menen intellectuele en politieke leiding te kunnen geven. Nazi- en communistenleiders dragen in wezen dezelfde boter op het hoofd.