Stockhausen als commandant op aarde

Concert: K. Stockhausen: Helikopter-Streichquartett door het Arditti String Quartet en The Grasshoppers. Gehoord: 26/6 Westergasfabriek Amsterdam. Televisie-uitzending: 12/10 Avro Ned 1.

Geen gelukkiger mens op aarde gisteren dan Karlheinz Stockhausen op de zonnige Holland Festival-dag van de drievoudige wereldpremière van zijn Helikopter-Streichquartett boven het Westelijk havengebied in Amsterdam. Zeker na de laatste uitvoering van zijn in de muziekhistorie unieke werk straalde de componist (66) als een kind zo blij toen de leden van het Arditti String Quartet en de piloten van het helikopterteam The Grasshoppers veilig waren teruggekeerd op hun basis in het Transformatorgebouw op het terrein van de Westergasfabriek.

Daar was Stockhausen - nadat hij eerst de musici had voorgesteld en had uitgelegd wat zij aan uitzonderlijks gingen verrichten - telkens in het halfduister temidden van het publiek achtergebleven. Terwijl tv-cameramannen de musici volgden op weg naar de heli's buiten, vervulde Stockhausen binnen de rol van commentator en reisleider. En alsof hij de commandant was van Moeder Aarde maakte hij via zijn regeltafels en zestien tv-monitors hoorbaar en zichtbaar wat daar vierhonderd meter hoog in de lucht onder de stralend blauwe hemel in vier luidruchtige helikopters aan muziek werd geproduceerd door de vier strijkers en de vier rotorbladen.

Stockhausen noemde de laatste van de drie uitvoeringen de beste en werd niet moe de Engelse strijkers en Hollandse vliegers te prijzen voor hun verrichtingen en hen als bij een de-briefing te vragen naar bijzonderheden over hun muzikale vlucht. Stockhausens vreugde was ontwapenend en de sfeer werd zelfs hilarisch, toen de musici Stockhausen uitlegden dat bij het tellen in het Duits 'sechs' voor een Engelsman een andere betekenis heeft dan 'zes'.

Ook bij het publiek in de volle zaal, dat na afloop vragen kon stellen aan componist en uitvoerders, was het enthousiasme over de drie uitvoeringen telkens zeer groot. De discussie ging in het Engels, de taal van de luchtvaart. Vooral de nuchtere ontboezemingen van de piloten, die door Stockhausen ook steeds als musici werden gepresenteerd, werden telkens met applaus begroet. Stockhausen riep alle Nederlanders - tot en met de Koningin toe - op ondanks de aankoop van de Tigres het Grasshopperteam met hun Alouettes in stand te houden.

'Grasshoppers' (sprinkhanen) bleek tijdens de eerste uitvoering van het Helikopter-Streichquartett een zeer juiste naam voor de heli's. Ze vlogen daar rond als luidruchtige en zeer bedrijvige insekten en zo klonken ze ook in Stockhausens driftige muziek met zijn eindeloze hoeveelheid tremolo's en veel glissandi - als onvermoeibare krekels.

Tijdens de tweede uitvoering, die ik buiten meemaakte, herinnerden ze aan de oorlogszuchtige heli's die in Apocalypse now op zoek gaan naar een prooi op de muziek van Wagners Walkürenritt. Want iets vredigs heeft het Helikopter-Streichquartett niet: wat klinkt is iets ongrijpbaar onmenselijks en oncontroleerbaar instinctmatigs. Alleen het slot is 'mooi': als de rotorbladen langzaam tot stilstand komen, sterft ook de muziek langzaam af.

Puur muzikaal bleken de telkens in een ander tempo gespeelde 63 maten weinig bijzonder. Maar de technische en fysieke moeite die het kostte om ze onder deze omstandigheden hoorbaar te maken gaf ze een andere betekenis. Het geluid van de rotorbladen veroorzaakte in de zaal telkens een verheviging van de spanning. Die werkte zeer vermoeiend en het bleek dan ook goed dat de compositie zich binnen een half uur afspeelde.

Ondanks Stockhausens strenge controle had de laatste uitvoering een totaal ander karakter dan de eerste. Er klonk meer reliëf en dynamiek, dankzij grotere individuele vrijheid en expressie, die de muziek een geprofileerder en muzikaler en menselijker karakter gaf dan tijdens de eerste uitvoering.

Blijft deze uitvoering van het Helikopter-Streichquartett een unicum? Niet als het aan Stockhausen ligt. Op de vraag uit het publiek of het ook mogelijk is een heel symfonie-orkest in helikopters te zetten, antwoordde de componist: 'Why not?' Het leukste moment was na afloop van de laatste uitvoering, toen musici en piloten van omstanders buiten applaus kregen. Stockhausen: “Dat is verbazingwekkend. Ze hebben de muziek niet gehoord!”