Koers van roebel blijft groot raadsel

MOSKOU, 27 JUNI. Aan de vele raadsels die het politieke en economische leven in Rusland rijk is, is er de laatste weken één toegevoegd die de burgers rechtstreeks in de portemonnee raakt: de koers van de roebel.

Na jaren van constante daling is de Russische munt nu al bijna twee maanden bijna onafgebroken aan het stijgen. De laatste dagen vertoont de roebel wisselvallig gedrag: de ene dag daalt de koers tientallen punten tegenover de dollar, de volgende dag stijgt hij even sterk. Politici noch bankiers kunnen afdoende verklaren wat er met de munt gebeurt - laat staan voorspellen wat er nog staat te gebeuren.

De koers van de roebel was tussen alle economische jobstijdingen en succesverhalen één van de weinige constanten van de afgelopen vier jaar. De roebel daalde. Soms wat meer dan de inflatie, soms wat minder. Maar steeds stond vast dat er de volgende week meer roebels in een dollar zouden gaan dan deze week.

Het financiële gedrag van de Russen is daar gaandeweg op afgestemd. Prijzen in winkels en restaurants worden vaak aangegeven in dollars, hoewel ze moeten worden betaald in roebels. Door in dollars te prijzen wordt voorkomen dat elke paar dagen de prijskaartjes aan de inflatie (nu zo'n 8 procent per maand) moeten worden aangepast. Aankopen op de zwarte markt, die in Rusland bestaat voor compact discs, vliegtickets, arbeid en nog veel meer, worden niet alleen gerekend maar tevens betaald in dollars.

Ook het spaargedrag in Rusland is afgestemd op de constante waardevermindering van de roebel. Wie geld over heeft, spaart in dollars. Op de laatste vrijdag van de maand, als een aantal Russische bedrijven tegelijkertijd de salarissen uitbetaalt, zwellen de rijen voor de wisselkantoortjes aan. De werknemers ruilen hun verdiende roebels om in 'valjoeta', harde valuta. Volgens sommige schattingen ligt er inmiddels 20 miljard dollar onder matrassen en achterin boekenkasten.

Sinds 29 april, toen de roebel een dieptepunt bereikte van 5130 tegen de dollar, staat dit alles op losse schroeven. De roebel stijgt. De munt is begonnen aan een opmars met sprongen die niet meer geleidelijk te noemen zijn. Eerder deze maand bijvoorbeeld steeg de roebel op een woensdag 70 punten tegenover de dollar, de daaropvolgende donderdag 40 punten en vrijdag nog eens 61 punten. Na een korte terugval vorige week is de koers op de Moskouse valutabeurs inmiddels (gisteren) gestegen tot 4519 tegen één dollar.

In Rusland zijn dergelijke ontwikkelingen op straat meteen voelbaar. “Wat moet ik met die dollars? Ik wil ons Sovjet-geld”, zei een taxichauffeur deze week nukkig. Voor de wisselkantoren vormen zich opnieuw rijen, nu om dollars in roebels om te wisselen. Dat valt echter niet mee: bij verscheidene kantoortjes hangen ineens briefjes met 'Geen Roebels'. Er zijn ook filialen die een nieuwe regel instelden: maximaal honderd dollar wisselen per persoon.

Volgende de economische theorie moeten import-produkten nu goedkoper worden maar daarvan is nog maar weinig te merken. In de kiosken op straat, van waaruit bijna uitsluitend Westerse produkten worden verkocht, kost een blikje Bavaria-bier nog altijd tussen de 3000 en 4000 roebel, net als vorige maand. Kennelijk zien de handelaren de koersstijging als een tijdelijk voordeeltje dat niet hoeft te worden doorberekend aan de consument.

De verwarring heerst niet alleen op straat, maar ook op het hoogste politieke niveau. Vice-premier Anatoli Tsjoebais, binnen de regering de vurigste pleitbezorger van economische hervormingen, heeft de stijging van de roebel gepresenteerd als het resultaat van bewust beleid. “We zijn bezig de dollar uit alle sectoren van de Russische economie te dwingen. De roebel moet weer de Russische munt worden”, zei hij eerder deze maand. De stijgende roebel is volgens de vice-premier het bewijs dat “Rusland eindelijk begint aan een periode van reële economische stabilisering”.

Minister van financiën Boris Panskov is dezelfde mening toegedaan. Hij meent tevens dat de roebel nog altijd is ondergewaarderd. “Een koers van 4000 tegen de dollar is reël”, zo zei Panskov gisteren tegen het persbureau Interfax.

Minister van economische zaken Jevgeni Jasin is daarentegen voorzichtiger. De koersstijging is volgens hem geen beleid maar een meevaller. “Het is een aangename verrassing, maar ik geloof niet dat we de economische crisis al te boven aan het komen zijn. We hebben dit soort dingen eerder gezien. Het zijn slechts symptomen van mogelijke veranderingen ten goede”, aldus Jasin onlangs op een persconferentie.

De economisch adviseur van president Jeltsin, Aleksandr Livsjits, is nog bescheidener. “De situatie is knap ingewikkeld en we kunnen het niet volledig begrijpen”, meende hij eerder deze maand. Livsjits is ook niet onverdeeld blij met de stijging van de roebel: “Het gaat sneller dan verwacht en dat is reden voor grote zorg.”

De adviseur van de president is vooral bezorgd dat het omwisselen van gespaarde dollars in roebels door de bevolking de inflatie zal aanwakkeren. De roebels dreigen namelijk niet te worden geïnvesteerd maar te worden besteed aan consumptiegoederen. In mei steeg de omzet van de detailhandel, volgens officiële cijfers althans, met 15,3 procent.

“Wat mij het meeste zorgen baart is de gebrekkige keuze aan investeringsmogelijkheden”, zei Livsjits. “Het menu lijkt op dat van een dorpskantine in de Sovjet-periode.” Banken worden onvoldoende vertrouwd om bij te sparen. Het kopen van aandelen en obligaties is een riskante en gecompliceerde aangelegenheid. Overigens wordt naar verwachting nog deze zomer een wet op de aandelenmarkten aangenomen die de nodige regels zal stellen.

In bankierskringen wordt evenmin een éénduidige verklaring gegeven voor de stijging van de roebel bij de aanhoudende inflatie (8,5 procent per maand in april, 7,9 procent in mei). Vladislav Soedakov, president van de International Moscow Bank, wees vorige week op de rol van de Centrale Bank. Nieuwe voorschriften van de Centrale Bank verplichten commerciële banken een veel grotere hoeveelheid roebels in reserve te hebben dan tot nu toe. Daarom zouden de banken nu hun voorraad dollars verkopen. Ook is het wisselen aan de balie bemoeilijkt. De klant moet nu zijn paspoort laten zien en toestaan dat de gegevens met de hand worden overschreven op een ingewikkeld ogend formulier. Daarmee zou de animo om te wisselen zijn afgenomen. Soedakov waarschuwde tegen de interpretatie dat de stijging van de roebel economisch succes weerspiegelt. Het kan volgens hem ook niet lang duren of de munt raakt weer in verval, of zelfs in vrije val. “De sterke roebel is kunstmatig en tijdelijk”, zei hij.