Stockhausen maakt in zijn kwartet musici van vier helikopterpiloten

Helikopter-Streichquartett vandaag 16.30u, 18.30u en 20.30u op het terrein van de Westergasfabriek in Amsterdam.

Vanavond zendt de VPRO via Radio 4 tot 01.00 uur muziek van Stockhausen uit.

Op 12/10 zendt de NPS-tv een verslag uit, gemaakt door Frank Scheffer. The Grasshoppers zijn nog te zien 1/7 Volkel, 9/7 Arnhem en 29/7 Rhenen.

Voor het eerst in de muziekgeschiedenis vindt vandaag de wereldpremière van een strijkkwartet plaats met behulp van vier helikopters. Paul Luttikhuis vloog gisteren mee naar de generale repetitie onder leiding van Karlheinz Stockhausen.

“Zo'n kist wil maar één ding en dat is neerstorten,” zegt 1ste luitenant Denis Jans op de argeloze vraag of een helikopter ook over een automatische piloot beschikt. “Een helikopter is geen vliegtuig en kan van nature eigenlijk helemaal niet vliegen.”

We zijn onderweg van vliegveld Deelen naar de Westergasfabriek in Amsterdam in een Alouette III helikopter. Binnenkort verdwijnt een van deze helikopters naar het museum, de rest wordt verkocht omdat de luchtmacht nieuwe heeft gekocht. Jans maakt deel uit van The Grasshoppers, het helikopter-stuntteam van de Nederlandse Luchtmacht, dat op deze zondag zal repeteren voor de wereldpremière van het Helikopter-Streichquartett van Karlheinz Stockhausen.

Om ongeveer kwart over acht in de ochtend vliegen we boven Baarn. De Grasshoppers laten graag even zien wat ze kunnen. Op zo'n 150 meter hoogte draaien we in een scherpe cirkel over het huis van een van de teamleden. De vijf heli's, die als trekvogels in een v-vorm vliegen, liggen bijna op hun zij en de aarde tolt links onder ons door, rechts boven ons glanst de stralend blauwe ochtendlucht.

Bijna een kwartier later vliegen we boven Amsterdam. De stad wordt begroet met vijf lange witte rookpluimen die achter uit de turbines komen. Beneden wachten enkele cameraploegen en mensen van het Holland Festival, dat dit jaar voor een groot deel is gewijd aan Stockhausen. Iedereen heeft de handen stevig op de oren. Hoe zal dat straks moeten? Zal het tere geluid van de viool in deze kleine cabine opgewassen zijn tegen het geweld van een helikopterturbine? Hoe moeten de strijkers van het Arditti String Quartet zichzelf verstaanbaar maken?

Even na elf uur arriveert Karlheinz Stockhausen. In zijn feestelijke witte blouse met rode sierstiksels en rood-groene bretels, straalt hij als een klein kind dat een verjaardagspartijtje geeft. Eindelijk zal zijn Helikopter-Quartett dan toch worden gespeeld. Het verzoek ervoor kreeg hij in 1991 van de Salzburger Festspiele. Strijkkwartetten schrijf ik niet, was Stockhausens eerste reactie. Totdat hij het idee voor een kwartet met vier musici in een eigen helikopter in een droom kreeg aangereikt. Hij zag het allemaal voor zich, compleet met concertzaal, beeldschermen en luidsprekers. In 1994 zou het in Salzburg worden uitgevoerd, maar op het laatste moment wist de Oostenrijkse milieubeweging de zaak tegen te houden. Laf, vond Stockhausen.

“Dank, hartelijk dank, dat u dit wilt doen,” zegt hij tegen de Grasshoppers. “U moet weten, u bent niet alleen vervoerders van de strijkers. Nee, u bent vandaag musici. Het geluid van de rotorbladen is een wezenlijk onderdeel van de muziek. Takatakatakatak. Door met de helikopter voorzichtig te bewegen verandert de klank: Tatata-ppffrrrrrrr-popopopop. Ik was alleen maar de trigger van de compositie. Nu zult u het moeten doen.”

Helemaal waar is dat overigens niet, want Stockhausen houdt de touwtjes stevig in handen. Hij zal tijdens de uitvoering van achter een enorme mengtafel in de concertzaal de geluiden die uit de helikopters naar de concertzaal worden geseind zorgvuldig gedoseerd naar de vier luidsprekerzuilen in de zaal sturen. Het publiek ziet de helikopters niet. Wel de musici, die via vier minicamera's op grote tv-toestellen in beeld blijven.

Het technische gedeelte van de uitvoering is in handen van Paul Jeukendrup en Bart Mesman en vier technici die tijdens de uitvoeringen mee de lucht in gaan. Vorig jaar vroeg iemand van het Holland Festival hen om te onderzoeken of Stockhausens kwartet gerealiseerd zou kunnen worden. Jeukendrup vat het probleem eenvoudig samen: “Hoe versterk je het geluid van een akoestische viool in een helikopter met zo'n pokkenherrie? Uiteindelijk vonden we bij een klein bedrijfje in Amerika een soort contactmicrofoontje dat het geluid rechtstreeks en bijna zonder vervorming oppikt van de snaren, zonder omgevingsgeluid.”

Met een uiterst nauwkeurige richtmicrofoon buiten op de helikopter wordt het geluid van de rotorbladen geregistreerd. “We hebben dagenlang met de Grasshoppers getest welke plek op de rotor het mooiste geluid geeft. Het gaat alleen om die korte plofjes, die ontstaan doordat de bladen sneller draaien dan het geluid en dus steeds door de geluidsbarrière gaan. Het lawaai van een helikopter komt voornamelijk van de turbine. 'Die wil ik niet horen,' zei Stockhausen domweg. En we hebben de juiste microfoon gevonden.”

Stockhausen inspecteert intussen de techniek. “Kathinka, wil je dit even fotograferen,” zegt hij tegen een van zijn getrouwen, fluitiste Kathinka Pasveer. Alle details worden vastgelegd, ieder schakeltje moet vereeuwigd. Ook bij de vier helikopters laat hij het interieur, de antennes en de microfoon aan de buitenkant, het minuscule cameraatje en natuurlijk ook zichzelf fotograferen. Samen met het helikopterteam staat hij voor Grasshopper 3: “Jullie zullen onderdeel uitmaken van de partituur, voor de komende paar honderd jaar.”

Even later arriveren de musici, de vier leden van het vermaarde Arditti Quartet. Ze hebben speciaal voor de gelegenheid kleurrijke honkbalpetjes met een knullig propellertje erop meegebracht. Er wordt opnieuw gefotografeerd, Stockhausen probeert achter de Arditti's de propellertjes in beweging te krijgen. “Een componist moet altijd dienstbaar zijn,” zegt hij.

Irvine Arditti is een groot bewonderaar van Stockhausen. Hij heeft hem regelmatig om een compositie voor zijn kwartet gevraagd, maar Stockhausen wilde geen muziek schrijven voor een traditioneel ensemble. Arditti: “Toen ik de partituur had gezien, begreep ik alleen dat het muziek is voor strijkers en helikopters. Het puur muzikale gedeelte is eigenlijk niet veel anders dan we gewend zijn, maar het is wel van Stockhausen. Het is een theatraal stuk, iets compleet nieuws.”

Het lastige voor Arditti en de zijnen is dat ze elkaar niet kunnen horen - dat was ook Stockhausens bedoeling. Maar omdat het wel aankomt op zeer nauwkeurig samenspel ('Het werk is doorgestructureerd tot op eentiende seconde', schrijft de componist in een toelichting) wordt het ritme doorgegeven met kleine pulsjes in de koptelefoon, een signaal dat vanaf de grond naar de vier helikopters wordt gestuurd.

De laatste tests kunnen beginnen. Het duurt langer dan gepland. Uren staan de helikopters op de grond oorverdovend te razen. De buurt, die wel op de hoogte is gesteld, begint te klagen. De politie verschijnt, maar grijpt niet in, de vergunningen zijn in orde. Altviolist Garth Knox heeft problemen met zijn lengte. Als hij iets te ver uithaalt, knalt de strijkstok tegen het dak van de cabine. De microfoon voor de mond van tweede violist Graeme Jennings zit te hoog en vangt daardoor te weinig op van zijn stem (de musici moeten af en toe zingen, tijdens de uitvoering) en te veel van de turbine.

Ook in de concertzaal, waar Stockhausen en Paul Jeukendrup naarstig aan met honderden schuif-, druk- en draaiknopjes in de weer zijn, gaat niet alles meteen perfect. Bij de ene helikopter knettert er nog iets, bij de volgende staat de camera verkeerd, bij de derde zijn problemen met de balans tussen de verschillende klanken.

Maar uiteindelijk, rond half vier is het zo ver. In sierlijke bewegingen verheffen de rood-wit-blauwe Alouette III helikopters zich van de grond en vertrekken in de richting van het IJ, waar ze blijven hangen. Technici op het terrein draaien met vier antennes, die er uitzien als luchtdoelgeschut, mee het de helikopters. Binnen klinkt eindelijk de muziek die Stockhausen in zijn droom hoorde.

Het eerste resultaat valt wat tegen - dat kan ook bijna niet anders na alle opwinding van de dag. De plopjes van de wentelwiekel mengen weliswaar prachtig met de tremolo's van de strijkers, maar het helikopter-geluid blijft erg prominent aanwezig. De musici zijn verbluffend goed op elkaar ingespeeld.

Ruim twintig minuten later keren de helikopters terug. Stockhausen wil meteen bespreken wat er fout ging. Tegen helikopterteamleider Erik Boekelman zegt hij: “U moet eerder terugkeren. De muziek duurt 18 minuten en 36 seconden.”

Eerste luitenant Denis Jans fluistert tegen mij: “De luchtmacht is stipt, maar niet zó stipt.”

“We had slow air,” zegt Grasshopper-coach Peter Hardenbol. Het duurt even voordat Stockhausen begrijpt dat hij een grap maakt.