Musée d'Orsay toont omstreden doek van Courbet voor het eerst

ROTTERDAM, 24 JUNI. Achter dik glas en met een eigen suppoost ernaast zal vanaf aanstaande maandag voor het eerst het geruchtmakende naaktschilderij L'Origin du monde van de realist Gustave Courbet in het Parijse Museé d'Orsay openlijk aan het publiek worden getoond. Op het doek van 46 cm hoog en 55 cm breed staat een deel van een naakt vrouwenlichaam met gespreide benen afgebeeld. Het werd in 1866 door Courbet gemaakt in opdracht van Khalil Bey, een Turkse diplomaat in Parijs die bekend stond als bon vivant en kunstverzamelaar. Het model voor het ongesigneerde schilderij, waarvan het hoofd niet is afgebeeld, was naar alle waarschijnlijkheid de vriendin van de schilder James Whistler, Jo, die wel 'de mooie Ierse' werd genoemd.

Bey hing het schilderij in zijn badkamer, met een groen gordijntje ervoor. De Turkse diplomaat had een passie voor geschilderd vrouwelijk naakt en bestelde ook een schilderij van een lesbisch paar bij Courbet, Les Dormeuses.

Maxime du Camp beschreef het doek in 1887 afkeurend. Het motief was weliswaar 'opmerkelijk geschilderd, con amore, zoals de Italianen zeggen', maar hij vond het beneden peil, een soort realisme dat in de slagerij thuis hoort.

Edmond de Goncourt prees het doek daarentegen in het Journal: Memoires de la vie littéraire (juni 1889). Het doek werd weliswaar veel beschreven, maar weinigen hebben het tot nu toe gezien. Het ontbrak bij voorbeeld op de grote overzichtstentoonstelling van Courbet in Le Grand Palais in 1977. En vorig jaar nog, in februari werd in Clermont-Ferrand en Besançon door Franse politie-functionarissen een boek (Adoration perpétuelles van Jacques Henri) in beslag genomen waarop het schilderij op het omslag stond, aldus Le Monde.

Het doek werd na de Tweede Wereldoorlog gekocht door de bekende Franse psychoanaliticus Jacques Lacan, die het doek zou hebben opgenomen in een tweeluik waarvan de bovenste helft werd gevormd door een houten paneel, ontworpen door de kunstenaar André Masson. Het paneel, waarop in abstracte vormen het onderliggende schilderij van Courbet was weergegeven, moest het naakt verbergen. Door een geheim systeem kon de toeschouwer de houten bedekking verwijderen. In de recente kunstgeschiedenis wordt de afbeelding in Freudiaanse termen beschreven als de klassieke uitbeelding van de mannelijke castratie-angst of, zoals de Amerikaanse Courbetspecialiste Linda Nochlin het beschrijft, de angst voor het begin en daarmee het eind van het leven.