Landerige stemming voor verkiezingen in Haïti

Van een verkiezingskoorts is er nauwelijks sprake in Haïti. Toch zijn de verkiezingen van morgen een mijlpaal. Nu het leger sterk aan macht heeft ingeboet kunnen de bewoners van het land voor het eerst naar de stembus zonder angst.

PORT-AU-PRINCE, 24 JUNI. De Nederlandse mariniers in de Haïtiaanse stad Jacmel zijn, met militairen uit een aantal andere landen, verantwoordelijk voor een ordelijk verloop van de verkiezingen van morgen. De militairen houden zich echter vooral bezig met ontwikkelingswerk. “We hebben onlangs 'Dr. Spock' in het creools gedistribueerd”, vertelt majoor Rick van der Maas, de commandant van het detachement. “Je moet deze verkiezingen in perspectief zien”, meent woordvoerder Stanley Schrager van de Amerikaanse ambassade in Port-au-Prince. “Een jaar geleden waren we bezig met de evacuatie van een deel van de ambassadestaf; nu worden er vrije verkiezingen gehouden.”

Haïti stevent af op de rustigste verkiezingen in de geschiedenis van het land. Het aantal gewelddadige incidenten tijdens de campagne was op de vingers van één hand te tellen. Morgen kunnen drieëneenhalf miljoen Haïtianen van achttien jaar en ouder hun stem gaan uitbrengen voor een nieuwe kamer van gedeputeerden, een deel van de senaat en plaatselijke besturen. De verkiezingen hebben ruim acht maanden plaats nadat president Jean-Bertrand Aristide naar zijn land terugkeerde en de democratie herstelde.

Van verkiezingskoorts was geen sprake in de immer chaotische hoofdstad Port-au-Prince. Terwijl automobilisten zich met de hardnekkigheid van een kudde woeste stieren dagelijks vastrijden in de beruchte flessehalzen en de ambulante straathandel geleidelijk van de stoep naar het midden van de weg oprukt, was het zoeken met een lantaarntje naar tekenen van de verkiezingsstrijd. Op een paar haastig gekladde leuzen en wat spandoeken na, bleef het straatbeeld geheel verstoken van stemadviezen. Op radio en tv heerste politieke zenderstilte.

Terwijl de apathie onder de kiezers gedeeltelijk is te verklaren uit het feit dat er ditmaal niet geen nieuwe president wordt gekozen (dat gebeurt vermoedelijk weer in december) en de dagelijkse struggle for survival het leven beheerst, vindt het uitblijven van het gebruikelijke geweld zijn oorsprong in de dramatische gebeurtenissen van de afgelopen acht maanden. Na zijn terugkeer heeft president Aristide het Haïtiaanse leger vrijwel opgedoekt. Naar verwachting zal het nieuwe parlement deze maatregel bekrachtigen. Daarmee is de belangrijkste kracht achter het doorzeven van kandidaten en het roven van stembussen in het verleden weggevallen.

De organisatie van de verkiezingen is in handen van de zogeheten Voorlopige Kiesraad (CEP), die technische steun ontvangt van de VN-missie in Haïti. De kritiek op de CEP is de afgelopen weken niet van de lucht geweest. Voorzitter Anselme Remy en de acht andere leden van de raad zijn min of meer persoonlijke benoemingen van president Aristide. “Ze hebben weinig of geen ervaring”, zegt een buitenlandse diplomaat die nauw bij het verkiezingsproces is betrokken. “Erger is dat ze niet willen luisteren naar adviezen.”

Begin deze maand kondigde voorzitter Remy aan dat bijna één miljoen registratiekaarten van kiezers waren verdwenen. Deze week bleek dat bij het drukken van de stembiljetten een aantal onafhankelijke kandidaten geen symbool had gekregen. In een land met zoveel analfabeten als Haïti kan dat de gedupeerden veel stemmen kosten. Remy zei gisteren op een persconferentie dat de CEP de middelen niet heeft om uit zoeken waar de fout is gemaakt. De biljetten werden in Californië gedrukt. Analfabeten kunnen morgen hulp vragen aan de functionarissen van de stembureau's bij het identificeren van hun kandidaat.

De VS hebben voor deze verkiezingen en die in december in totaal 12 miljoen dollar ter beschikking gesteld. Er staat voor de Amerikanen veel op het spel. De stembusstrijd moet de kroon zijn op een voor de Amerikaanse president Clinton tot nu toe buitengewoon goed verlopen operatie. Eerder deze maand mocht Clinton zelfs de felicitaties in ontvangst nemen van de voorzitter van het Huis van Afgevaardigden, de Republikein Newt Gingrich, voor wat ook de Republikeinen nu zien als een geslaagd onderdeel van het veelgekritiseerde buitenlandbeleid van de Amerikaanse president.

Woordvoerder Eric Falt van de VN in Haïti noemt de problemen bij de kiesraad technisch van aard. “Deze verkiezingen worden niet gesaboteerd. Daarvoor zijn er ook te veel waarnemers.” De waarnemers, de meesten onder leiding van de Organisatie van Amerikaanse Staten (OAS), zwermen dezer dagen uit naar alle delen van het land. Met name op het platteland worden problemen verwacht. Ook zes Nederlandse waarnemers werken onder auspiciën van de OAS. President Clinton heeft een eigen groep waarnemers gezonden onder leiding van Brian Atwood, de administrateur van de Amerikaanse ontwikkelingsorganisatie AID, één van de belangrijkste donors van Haïti.

Alom wordt verwacht dat de verkiezingen (die in twee ronden worden gehouden) een overwinning zullen opleveren voor president Aristide en diens Lavalas-beweging. Maar een éclatant succes zoals in december 1990, toen Aristide met 67 procent van de stemmen tot president werd gekozen, is dit maal niet erg waarschijnlijk. Ideologische twisten binnen Lavalas (letterlijk: vloedgolf) hebben de afgelopen maanden geleid tot het uiteenvallen van de beweging in afzonderlijke partijen. De kern rond de president heeft de partij Politieke Organisatie Lavalas (OPL) opgericht, terwijl één van de Lavalas-partijen van het eerste uur, het Nationale Front voor Verandering en Democratie (FNCD), op eigen kracht verder is gegaan en morgen een uitgesproken bedreiging vormt voor het presidentiële kamp.

Het FNCD staat onder leiding van de charismatische en radicale burgemeester van Port-au-Prince, Evans Paul. “Terwijl Paul de drie jaar van de dictatuur met gevaar voor eigen leven op z'n post is gebleven, zaten de mensen van de OPL veilig in Amerika”, aldus een campagnemedewerker van het FNCD. Evans Paul is het duidelijk oneens met de zeer gematigde, pro-Amerikaanse koers van Aristide sinds deze, dankzij de interventie van Amerikaanse militairen, in zijn functie werd hersteld. De burgemeester zou zich kandidaat willen stellen voor de presidentsverkiezingen in december.

De aanhangers van het FNCD verwijten Aristide bovendien dat hij hen heeft uitgesloten van de 'bijeenkomst rond de tafel'. Wat in het creools Randevou bò Tab la heet, is de slagzin geworden van de Lavalas-campagne, waarbij een tafel nu het Lavalas-symbool is dat op de kiesbiljetten wordt gebruikt. Het FNCD houdt vast aan het oude symbool van de prijshaan, de 'Kok Kalite', tot voor kort nog synoniem met president Aristide. Liepen enthousiaste aanhangers van Aristide in oktober vorig jaar nog kraaiend als hanen over straat, nu is het een stuk stiller. Het geluid van een tafel laat zich immers moeilijk imiteren.

De verkiezingscampagne heeft het toch al gebrekkige openbare bestuur tijdelijk vrijwel verlamd. “Elke ambtenaar is nu bezig met zijn campagne”, zegt Gerrit Desloovere, directeur van een niet-gouvernementele organisatie in Haïti. Met 27 geregistreerde partijen en groeperingen en duizenden kandidaten is dat ook niet verwonderlijk. De opbouw van Haïti is vooralsnog met name een aangelegenheid van buitenlandse instellingen en organisaties, waarbij de rol van de Haïtiaanse overheid nog een beperkte is. L'assistance gouverne et le gouvernement assiste, is een gevleugelde uitdrukking in hulpverleningskringen: de hulp regeert en de regering helpt daarbij.

De verkiezingen moeten de Haïtiaanse regering in staat stellen om met meer daadkracht en met de steun van een nieuw parlement te kunnen optreden. President Aristide rest nog een half jaar om zijn stempel op het beleid te drukken. Maar ook dat is niet zeker. Nu al gaan er geruchten als zou de priester-president de drie 'verloren' jaren van ballingschap willen inhalen. Een voor hem gunstige uitslag van de verkiezingen zou ertoe leiden dat die wens wellicht wordt bewaarheid.