In Stalins kampen en steden

EDWIN BACON: The Gulag at war. Stalin's forced labour system in the light of the archives

190 blz., Macmillan 1994, ƒ 107,80

STEPHEN KOTKIN: Magnetic Mountain. Stalinism as a civilization

639 blz., University of California Press 1995, ƒ 132,30

Lange tijd was de Ruslandkunde een soort veredelde tekstexegese. Een uitzonderlijke geheimhoudingsdrift reduceerde een belangrijk deel van de pers in de Sovjet-Unie tot een saaie en uniforme massa woorden die vooral agitatie en propaganda ten doel had. Archieven bleven gesloten. Politici hulden zich over het algemeen in stilzwijgen. De Ruslandkundige werkte zich door de brij van halve waarheden en hele leugens heen, las tussen de regels door en trok zijn eigen conclusies. Deze tijd ligt achter ons. Rusland is nog steeds geen toonbeeld van openheid, maar de vrijheid van meningsuiting, de pluriformiteit van de pers en de openstelling van archieven hebben het de buitenwereld aanzienlijk gemakkelijker gemaakt. Magnetic Mountain, over de industriële gigant Magnitogorsk als een produkt en symbool van de 'Stalinistische beschaving' en The Gulag at war, over omvang, organisatie en betekenis van dwangarbeid tijdens het Stalinisme, behoren tot de eerste wetenschappelijke vruchten van de nieuwe toegankelijkheid. De studies zijn gebaseerd op archiefmateriaal dat tot nu te door (buitenlandse) onderzoekers niet kon worden geraadpleegd. De vraag is: wat leveren deze boeken aan nieuwe informatie en is die van een dergelijk gehalte dat bestaande interpretaties van het Stalinisme dienen te worden herzien of verworpen?

Rond het midden van de achttiende eeuw vestigde een kleine kolonie Kozakken zich net over de Oeral, aan de zuidelijke punt van het gebergte in een streek die ze vanwege de merkwaardige reakties van hun kompas de 'Magnetische Berg' (Magnitogorsk) noemden. Het gebied bleef lange tijd vrijwel onaangetast. De geringe hoeveelheid ijzer die ter plekke werd gewonnen, kon met paard en wagen worden afgevoerd naar een bescheiden fabriek in het nabijgelegen Beloretsk. In december 1925 gaf het veertiende Congres van de Communistische Partij van de Sovjet-Unie het sein voor een omvangrijke industrialisatie van het land. Magnitogorsk werd aangewezen als een belangrijke plaats voor de winning van ijzererts. Ruim drie jaar later, in maart 1929, arriveerden de eerste kolonisten, te paard. In korte tijd werd een gehele stad uit de grond gestampt, een stad met enkele honderdduizenden inwoners. Eigenlijk was het geen stad maar een enorm staalcomplex met minimale faciliteiten voor degenen die er woonden en werkten: “Een deel barakken, een deel dorp, een deel strafkamp en een deel ballingsoord, een deel enclave voor de elite en een deel nieuwe stad.”

Magnetic Mountain van de Amerikaanse historicus Stephen Kotkin biedt een fascinerende beschrijving van de industriële revolutie in Rusland. En dan niet alleen. “De hybride stedelijke vorm van Magnitogorsk was een microkosmos van de Sovjet-Unie tijdens de opbouw van het socialisme”, stelt Kotkin. Hij beschouwt Magnitogorsk als het symbool van een unieke maatschappelijke orde. Magnetic Mountain gaat vooral over deze nieuwe orde, over, zoals Kotkin haar typeert, de 'Stalinistische beschaving'.

Kotkins hecht grote betekenis aan de 'culturele' dimensie van het Stalinisme. Het was meer dan een reeks instituties en persoonlijkheden, meer dan een ideologie. Het Stalinisme was in essentie de creatie van een “nieuwe sociale identiteit”, die haar uitdrukking vond in een “geheel van machtige symbolen, in een nieuwe taal, in een nieuwe wijze van spreken, in nieuwe vormen van gedrag en zelfs van kleding”. Magnitogorsk was het zinnebeeld van de 'Grote Transformatie'.

Utopie

De 'kracht' van het Stalinisme vindt Kotkin niet in de omvang van de repressie waarmee het vermeende ideaal werd gerealiseerd, maar in de mate van geestdrift waarmee de bevolking zich ermee identificeerde. Er was sprake van oprecht massaal enthousiasme voor de nieuwe orde, concludeert de auteur op basis van zijn onderzoek naar Magnitogorsk. Dit is geen unieke maar wel een controversiële, want moeilijk te staven interpretatie. Hoe moet dit enthousiasme, in het algemeen de houding van de bevolking, worden gemeten, en hoe verhield het zich tot de ontberingen en de terreur waaronder diezelfde bevolking heeft geleden? Kotkin hecht vooral een grote betekenis aan de mobiliserende kracht van de utopie. Eigenbelang, gedwongen conformisme en lijfsbehoud speelden een belangrijke rol, erkent de auteur, maar de geestdrift is toch vooral terug te voeren op een “oprecht geloof” in het ideaal, op de alom gevoelde unieke gelegenheid een nieuwe, superieure samenleving op te bouwen. Magnitogorsk, en allen die er deel aan hadden, schreven geschiedenis.

De krachten en emoties die het Stalinistische experiment losmaakte, overbrugden zelfs de kloof tussen utopie en realiteit, meent Kotkin. En die realiteit was dramatisch. Magnetic Mountain is de eerste gedetailleerde beschrijving van de industriële reolutie à la Russe. Ze liegt er niet om. Slechte arbeidsomstandigheden, deplorabele huisvesting, omvangrijke dwangarbeid, open riolen, vervuiling, epidemieën, gebrek aan verwarming, aan drinkwater en aan voedsel. “De begraafplaats groeide sneller dan de staalfabriek”, herinnerde een Russische schrijver zich van een bezoek aan Magnitogorsk in 1931. De erbarmelijke levensomstandigheden hebben de utopie niet kunnen ondermijnen, meent Kotkin. Het enige alternatief was immers de terugkeer naar het kapitalisme - voor vrijwel iedereen een ondenkbaar en ongewenst scenario.

Hoe overtuigend is Kotkins interpretatie? Het bronnenmateriaal waarop Magnetic Mountain is gebaseerd, is omvangrijk en uniek, maar het geeft geen antwoord op alle vragen. In essentie is het beperkt tot datgene wat zich in de 'openbaarheid' of in de burelen van de lokale machthebbers van Magnitogorsk afspeelde. Het bronnenbestand heeft twee belangrijke lacunes. De eerste beperking is de afwezigheid van dagboeken, brieven en overig persoonlijk materiaal. “Ondanks alle moeite die ik in mijn studie van Magnitogorsk en zijn inwoners heb gestopt”, merkt Kotkin op, “heb ik nog steeds het gevoel dat ik aan het oppervlak ben blijven steken.” Dit is een erg bescheiden in moeilijk serieus te nemen conclusie. Ze spoort in ieder geval niet met de zelfverzekerheid waarmee Kotkin zijn analyse van het Stalinistische beschaving presenteert. Magnetic Mountain is een indrukwekkende beschrijving van het Stalinisme van onderaf; het is alleen de vraag of ze de vergaande interpretatie rechtvaardigt die Kotkin geeft over de aard van het systeem en over de houding van de bevolking. In zijn boek spreken vrijwel alleen degenen die geloofden in de 'Grote Utopie'. De teleurgestelden, de ontevredenen, de ongelovigen, de opposanten, de slachtoffers komen nauwelijks aan het woord.

De tweede lacune is het ontbreken van materiaal van de NKVD. De archieven van de geheimde dienst bleven gesloten. Kotkin komt desondanks met een opmerkelijke analyse van de 'Grote Zuiveringen', de apotheose van de Stalinistische terreur. Zijn uitvoerige uiteenzetting komt in essentie hierop neer: de terreur was het resultaat van een in verwarring geraakte partij die in de loop van de tijd veel terrein had moeten prijsgeven aan het apparaat van de staat, en die nu poogde haar raison d'être, haar rol als politieke en 'geestelijke' gids bij de opbouw van het socialisme, nieuw leven in te blazen. De zuiveringen, meent Kotkin, kwamen derhalve voort vanuit de oorsprong, de aard en de identiteit van de Communistische Partij zelf. Het is een aardige these, maar ze zegt weinig over de betekenis van politieke repressie voor het Stalinisme, voor Kotkins nieuwe 'beschaving'.

In ieder geval heeft Magnetic Mountain niet de 'historische ironie' op waarmee de Britse onderzoeker Edwin Bacon zijn The Gulag at war begint: juist over het verschijnsel waarmee het Stalinisme altijd wordt geïdentificeerd, dwangarbeid en repressie, is lange tijd veel onbekend gebleven. Op basis van niet eerder geraadpleegd archiefmateriaal probeert Bacon een tipje van de sluier op te lichten. The Gula at war gaat over de omvang, de organisatie en de betekenis van dwangarbeid in de Sovjet-Unie, vooral gedurende de Tweede Wereldoorlog. Het boek heeft niet de allure van Magnetic Mountain. Het is eigenlijk nogal saai, zelfs onleesbaar. In essentie gaat het Bacon vooral om getallen. Hoe omvangrijk was de Goelag Archipel?

Bacons analyse sluit aan op een opmerkelijke emotionele discussie die de afgelopen jaren is gevoerd over de aard en omvang van de Stalinistische terreur, waarin de schattingen van het aantal slachtoffers leken te functioneren als ijkpunt van wetenschappelijke kwaliteit en morele integriteit. Die schattingen lopen dan ook sterk uiteen. Tellingen van de bevolking van Goelag aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog variëren van 3,5 tot 20 miljoen. Uit The Gulag at war blijkt dat dergelijke verschillen in belangrijke mate zijn terug te voeren op de definitie die van de Goelag wordt gehanteerd. Dit verklaard de grote discrepantie tussen de omvang van de dwangarbeid die Bacon geeft en de cijfers die onlangs door Russische onderzoekers zijn gepubliceerd. Op basis van een gedetailleerde beschrijving van de organisatie van de Goelag komt Bacon tot de conclusie dat het aantal dwangarbeiders in 1945 moet worden geschat op bijna vier miljoen. Russische historici, die in grote lijnen dezelfde archivalia bestudeerden maar een beperkter omschrijving van de Goelag hanteerden, komen tot een totaal van anderhalf miljoen. De lezer blijft achter in verwarring.

Andere orde

Bacon benadrukt de economische functie van de repressie in de Sovjet-Unie. Economische overwegingen lagen ten grondslag aan de snelle uitbreiding van de Goelag in de jaren dertig, stelt hij, politieke en ideologische faktoren speelden een rol van ondergeschikte betekenis. Dit lijkt één van de belangrijkste verschillen tussen de politieke terreur in Stalins Rusland en die in Nazi-Duitsland. Hoeveel gevangenen ook crepeerden in de Goelag, de fysieke vernietiging per se van hele bevolkingsgroepen behoorde blijkbaar niet tot haar primaire doelstellingen. De Goelag in de Sovjet Unie was ondanks alles van een andere orde dan de vernietingskampen in het Derde Rijk.

Magnetic Mountain en The Gulag at war leveren de informatie die van produkten van de nieuwe toegankelijkheid in Rusland mog worden verwacht. Ze dwingen echter niet tot een nieuwe interpretatie van het Stalinisme. Blijkbaar hebben de Ruslandkundige al die jaren redelijk tussen de regels doorgelezen.