Het brein viert vakantie; Boek met Kamagurka's voor aan de muur

De Vlaamse cartoonist Kamagurka is tekenaar en schrijver tegelijk. Maar in zijn zeefdrukkenboek 'De tweeëiige eenling' liet hij de taal grotendeels varen. Het zijn dan ook eerder surrealistische voorstellingen en beeldende poëtische invallen die we in dit boek tegenkomen dan bijtende grappen.

Kamagurka: De tweeëiige eenling. Uitg. PlaatsMaken. Oplage 250 exemplaren. Prijs ƒ 200,-. Inl. 085-515697.

Veel van de grappen van Kamagurka, zoals de Vlaamse cartoonist Luc Zeebroek zich noemt, werken ook als je ze navertelt. Neem de volgende, die ik nooit meer zal vergeten: we zien een tekening van een raar mannetje dat beide oren nog heeft, maar in zijn handen zijn bloedende geslachtsdeel houdt. Daarbij staat de tekst: 'Van Gogh wist niet wat hij deed toen hij zijn oor afsneed'.

Met dergelijke gedachtensprongen, absurde omkeringen, niet voor de hand liggende combinaties in zijn tekeningen en teksten bereikt Kamagurka plaatsen in het brein waar anderen zelden komen. Zin en onzin van het leven raken elkaar daar knetterend. Het is wrede slapstick die hij maakt, die om onbegrijpelijke redenen leuk, troostrijk en bevrijdend is.

Het menselijk tekort is een onuitputtelijke bron van inspiratie voor Kamagurka. Soms zijn zijn grappen hard en schrijnend ('Oh! een lijkje!! en het sterft nog een beetje!') of hilarisch, maar zijn 'getekende overpeinzingen' kunnen ook heel vertederend of melancholisch zijn, zoals de lezers van zijn strip Bert's Brein Op Zaterdag, elke week in het Zaterdags Bijvoegsel van deze krant, zullen kunnen beamen.

Kamagurka is tekenaar en schrijver tegelijk. Taal is een belangrijk uitgangspunt voor hem, zoals hij wel eens uitgelegd heeft. 'Tekst vind ik het belangrijkste, maar het leest veel sneller als er een tekening bij gemaakt is,' zei hij ooit. Zijn tekenstijl ademt die houding: het is alsof hij zijn ideeën zo snel mogelijk in een plaatje om wil zetten, zo haastig gemaakt lijken zijn tekeningen. Eerst was er het idee in taal, daarna volgt het beeld. Dat lijkt tenminste het geval in de meeste cartoons en strips die Kamagurka in kranten en bladen publiceert, en in de veertien stripboeken die er in de loop der jaren verschenen zijn.

Maar in het boek van Kamagurka De tweeëiige eenling dat onlangs bij de Arnhemse uitgeverij PlaatsMaken verscheen, is dat anders. PlaatsMaken is een uitgeverij van kunstenaarsboeken met een eigen zeefdrukkerij. Doordat Kamagurka deelnam aan de kunstmanifestatie Sonsbeek in Arnhem, ontstond daar vorig jaar het idee om met hem een boek te maken. Niet met al bestaand materiaal, maar met nieuwe, speciaal voor het boek gemaakte tekeningen. Kamagurka werd twee weken uitgenodigd in Arnhem en maakte daar het grootste deel van de ruim honderd tekeningen en teksten voor het boek. Vandaar de ondertitel: Kamagurka zijn Arnhemse periode.

Het valt meteen op dat De tweeëiige eenling geen doorsnee stripboek is: het is om te beginnen veel groter en dikker. De bladen van dik papier zitten in een kartonnen ringband. Dat heeft als voordeel dat je het boek helemaal opengeslagen, rechtop tegen de muur kunt zetten en steeds twee tekeningen kunt zien, als twee schilderijen. Want zo mooi zijn verschillende van de zeefdrukken in het boek wel: het zijn Kamagurka's voor aan de muur.

Penseel

In tegenstelling tot zijn reguliere stripwerk, dat hij met stift of pen tekent, heeft Kamagurka voor dit boek overwegend een penseel gebruikt. Hoewel tekst niet ontbreekt, lijken de tekeningen en associaties veel meer uit het beeld voort te komen dan uit de taal, zoals bij zijn strips. Er zijn zichtbaar visuele aanleidingen voor sommige tekeningen te ontdekken, zoals een (deel van) een etspers, die blijkbaar in de werkplaats waar Kamagurka werkte stond. Die pers, met het wiel waaraan gedraaid moet worden om de ets af te drukken, heeft hij getekend, maar door toevoegingen is er een raar soort kereltje van gemaakt. Het zijn eerder surrealistische voorstellingen en beeldende poëtische invallen die we in dit boek tegenkomen dan bijtende grappen.

Bijgevolg roepen sommige tekeningen in dit boek, meer dan zijn reguliere cartoons, associaties op met werk van beeldende kunstenaars. De uitklapprent Boer met P.C. doet bijvoorbeeld denken aan de knoestige schilderijen van de Vlaming Permeke, een prent met twee grootogige koppen aan werk van de Amerikaanse kunstenaar Philip Guston, en de serie Goed!/ Fout! aan werk van graffiti kunstenaar Keith Haring.

Het is een waar genoegen om door het boek te bladeren en je op ieder stel bladzijdes te laten verrassen door Kamagurka's vondsten en de heldere, zoete kleuren waarin die zijn gedrukt. Dit zijn ansichten van Kamagurka's brein dat vakantie viert. Er staan naast tekeningen met titels prachtige tekstloze prenten in dit boek, zoals het gekuifde mannetje op een zachtblauwe achtergrond dat probeert te vliegen, of het mannetje daarnaast op een zachtgroene achtergrond dat met een fles als vergrootglas een druppel bekijkt. Dit zijn tekeningen en grappen van Kamagurka die zich niet laten navertellen.

Pornoparodie

Aan de andere kant zijn er ook curieuze teksten opgenomen, zoals een pornoparodie op het onschuldige Dick Bruna-konijntje Nijntje, overwegingen en orismen (dat zijn aforismen die nog niet af zijn) zoals 'Zwijgen is goud, zeggen ze. Bah! zelfs dat kunnen ze niet stilhouden!' en gedichten zoals Vreemdeling: 'Wie is die man daar in de spiegel/ Die kromrijmend roept om anti-gel/ (-) Wie is die man?/ Wie kan hij zijn?/ Die man daar met mijn hoofdhaar/ Wie is dat hoofd toch met mijn kop/ Ik ken zijn naam/ Ik doe zijn daden/ Ik deel zijn lichaam in hete baden/ (-) Wie is die man daar in het glas/ Die dacht dat ik die man daar was/ Die keek en zei/ Ik weet één ding/ Een van ons beiden is een vreemdeling.'

Rudy Kousbroek heeft er, mede naar aanleiding van het werk van Kamagurka, al eens voor gepleit om cartoons als een aparte kunstvorm te beschouwen, dus niet als literatuur met plaatjes of als beeldende kunst met tekstjes. Dat lijkt me zinvol, omdat zo'n indelingsdiscussie een eindeloze onbesliste strijd wordt. De titel van dit boek geeft het al aan: Kamagurka is een tweeëiige eenling. Zoals hij van tekst en beeld een nieuwe eenheid maakt, kan niemand anders dat. Dit boek bewijst dat hij ook uitblinkt als de taal- of beeldcomponenten in zijn werk tot een minimum zijn teruggebracht. Van het boek De tweeëiige eenling zou een prachtige tentoonstelling ingericht kunnen worden in een serieus museum, aangevuld met andere cartoons, maar het valt te vrezen dat musea zich daar de vingers niet aan willen branden.