Gok der wanhoop

MET HET GEVOEL VOOR DRAMA dat politiek zo aantrekkelijk kan maken, heeft de Britse premier, John Major, gistermiddag plotseling bekendgemaakt dat hij zijn functie als partijleider ter beschikking stelt, maar voor herverkiezing in aanmerking wil komen. Op deze manier hoopt hij in één klap een einde te maken aan de nu al maanden slepende discussie over de vraag welke potentiële uitdager in november een greep naar de macht in de Conservatieve partij zou doen. Afhankelijk van het perspectief dat men kiest, is Majors stap een daad van politieke vastberadenheid dan wel een wanhopige vlucht vooruit. De sluimerende crisis is acuut gemaakt.

Sinds Major vijf jaar geleden het roer overnam van Margaret Thatcher heeft hij weinig vrolijke momenten beleefd. Een en ander maal heeft hij onder gericht vuur van zijn voorgangster gelegen, die niet aflaat te suggereren dat zij het veel beter zou hebben gedaan. Tal van partijgenoten gingen in hun persoonlijk of zakelijk verkeer in de fout, wat de geloofwaardigheid van een premier die zei op te komen voor traditionele normen en waarden, danig aantastte. Het economisch herstel, hoewel opmerkelijk, wil in de perceptie van de burgers nog altijd niet doorzetten. De Europese verkiezingen en twee lokale verkiezingen werden even zovele nederlagen voor Majors partij. Nog slechts een kwart van de kiezers stemt Conservatief, terwijl de voorsprong van Labour is opgelopen tot bijna veertig procentpunt. Het gezichtsverlies dat oliemaatschappij Shell hem deze week liet lijden door het rechtsomkeert van het olielaadstation Brent Spar, enkele uren nadat de premier het afzinken ervan voor de Schotse westkust nog had verdedigd, was ook zo'n mokerslag. Het houdt niet op. Majors enige tastbare politieke succes, het akkoord dat een einde maakte aan het Noordierse terrorisme, weegt niet tegen al deze nederlagen op.

DE ZWAKKE POSITIE van de leider heeft de slinkende kudde in grote verwarring gebracht. Binnen de Conservatieve partij en in de Britse media gonsde het de laatste tijd van geruchten over scenario's voor Majors opvolging en de consequenties die deze zou dienen te hebben voor de koers van de partij. Er werden plannen ontwikkeld voor een politiek wanhoopsoffensief op basis van anti-Europese sentimenten. Door een onomwonden anti-Europese koers te gaan varen, bijvoorbeeld door vast te leggen dat Groot-Brittannië onder geen enkele voorwaarde zou toetreden tot een monetair verenigd Europa, zouden de Tories weer het vertrouwen van de kiezers moeten zien terug te winnen. In het neo-Conservatieve kamp was al gesuggereerd dat Major als teken van zo'n koerswijziging de minister van buitenlandse zaken, de als Europa-vriend bekendstaande Douglas Hurd, de laan uit zou sturen. Diens vanmorgen aangekondigde aftreden past naadloos in dit scenario.

Van zijn zwakte probeert Major nu zijn kracht te maken. Gevoel voor timing kan hem niet worden ontzegd. Door zijn aankondiging is Major al zijn politieke opponenten een slag voor. Maar er zit een gevaarlijke kant aan deze manoeuvre. Mocht de oppositie in de partij zich weten te verenigen en Major ten val brengen, dan betekent dit niet alleen het einde van diens premierschap, maar ook een breuk dwars door de partij. Nieuwe verkiezingen en een nederlaag van de Tories liggen dan in het onmiddellijke verschiet. Mocht Major met een nipte meerderheid winnen, dan zal zijn gezag waarschijnlijk onherstelbaar aangetast zijn. Ook dan zullen de tegenstellingen in de geteisterde partij zich opnieuw manifesteren.

ZELFS ALS MAJORS gok goed uitpakt en hij de steun krijgt van het overgrote deel van de Conservatieve fractie in het Lagerhuis, zijn de problemen niet opgelost. Want ook voor loyaliteit moet worden betaald. Onder degenen die nu in eerste instantie hun steun aan Major betuigen, bevindt zich een flink aantal Euro-sceptici. Zal de premier, om het hun naar de zin te maken en om het permanente dispuut over Europa in de partij te laten verstommen, bijvoorbeeld een referendum uitschrijven over deelname aan de monetaire unie, zoals Douglas Hurd eerder deze week suggereerde? Zo'n referendum zou wel eens negatief voor Europa kunnen uitpakken en dan zou de afstand tussen Londen en Brussel nog groter worden dan hij nu al is. Majors stap moet dan ook in de eerste plaats worden begrepen als een wanhopige poging van een wanhopig politicus aan de permanente crisis te ontsnappen, politiek te overleven en zijn partij bijeen te houden. De consequenties daarvan beperken zich niet tot Groot-Brittannië. Het is een onvermijdelijke stap in het duister waar zich een peilloze afgrond kan bevinden.