Chaos in gelegenheidscoalitie lijkt weer bezworen

DEN HAAG, 23 JUNI. “Ik heb er schoon genoeg van” riep premier Kok begin april na de wekelijkse ministerraad uit. “Ik heb er schoon genoeg van dat de afhandeling van belangrijke politieke onderwerpen afhangt van toevalsfactoren. Het kan niet zo zijn dat een, twee of drie Kamerleden de afloop bepalen.”

Het was een opmerkelijke uitspraak van de minister-president. Tot dan toe hadden Tweede Kamer en kabinet er min of meer een gewoonte van gemaakt gescheiden op te trekken. Levendige debatten en onzekere stemverhoudingen waren het gevolg, zoals bij de disussies over de kerncentrale Borssele, de aanscherping van de Vreemdelingenwet, de aanleg van de A73 in Limburg en het debat over de orgaandonatie. Het laatste bracht Kok tot zijn uitbarsting. D66 roemde het verschijnsel als 'dualisme' tussen Kamer en kabinet waardoor de democratie weer een kans kreeg. Cynische commentatoren betitelden het als de chaos in een gelegenheidscoalitie zonder politieke cohesie.

Twee debatten gisteren gaven aan dat Koks hartekreet niet zonder gevolgen is gebleven. De besluitvorming over uiteenlopende onderwerpen als Schiphol en de WAO lieten zien dat de invloed van het kabinet op de besluitvorming in de Tweede Kamer is toegenomen, waardoor het paarse verbond van PvdA, VVD en D66 meer als een traditionele coalitie is gaan ogen. Of daarmee het tijdperk-Lubbers is terugkeerd, toen compromissen van tevoren in het Torentje van de premier werden bedisseld, is een vraag die coalitie en oppositie verdeeld houdt.

Een verschil met de era-Lubbers is dat de huidige coalitiepartners er minder geheimzinnig over doen dat ze in voor- en achterkamers met elkaar afspraken maken. Kok zelf liet daar vorige maand geen misverstand over bestaan. Nadat de drie Kamerfracties wekenlang met elkaar tobberig overleg hadden gevoerd over de omstreden (her)keuringen van WAO'ers, kwam het kabinet met een voorlopig voorstel dat daarvan min of meer het gevolg was: een gegarandeerde uitkering voor alsnog goedgekeurde WAO'ers die geen werk vinden. Maar zei Kok bij die gelegenheid, het kabinet zou dit voorstel pas echt indienen als de fracties via hun voorzitters in zijn Torentje vooraf zouden aangeven dat ze ermee instemden.

Het WAO-debat van gisteren droeg de sporen van die gehonoreerde voorwaarde. De PvdA-fractie had ervoor kunnen zorgen dat een meerderheid in de Tweede Kamer de omstreden herkeuringen van oudere WAO'ers afschaft. Daarmee zou zij de vakcentrales voor zich innemen. Bovendien had PvdA-woordvoerster Adelmund eerder aangegeven dat zij van de herkeuringen van WAO'ers boven de 45 afwilde. CDA, GroenLinks en enkele kleinere partijen, die samen met de PvdA een ruime meerderheid vormen, gaven gisteren aan dat zij zo'n voorstel steunen. Maar voor Adelmund telden de bezwaren die staatssecretaris Linschoten en de VVD-fractie aanvoerden zwaarder. De herkeuringen blijven.

Daarmee strandde een van de pogingen van het CDA om tot onthechting van 'paars' te komen. De andere poging betrof de boetes die bedrijven de afgelopen jaren hebben moeten betalen, omdat een van hun werknemers in de WAO was gekomen. Het kabinet heeft besloten dat dit bonus/malussysteem wordt afgeschaft, maar het vindt het te ver gaan de al opgelegde boetes met terugwerkende kracht niet te innen of terug te storten. Dat wilde het CDA wel en het kon met enig recht hopen op steun van de VVD. Deze partij was altijd tegen de WAO-boetes, die door het vorige kabinet zijn bedacht.

Maar hoe “begrijpelijk” de VVD de wens van het CDA ook vond om bedrijven die de pech hadden dat ze nog wel boetes hebben moeten betalen, hun geld terug te geven, de fractie zwichtte voor de financiële en praktische bezwaren die Linschoten daartegen aanvoerde. Maar wat vooral telde was dat terugbetaling van de boetes aan de werkgevers de PvdA veel te ver zijn gegaan, opnieuw won het coalitiebelang. In het debat over de uitbreiding van Schiphol concludeerde CDA-woordvoerster Van Rooy dat ook de paarse coalitie zich van 'achterkamertjespolitiek' bediende en de schone schijn van dualisme niet meer kon ophouden.

Volgens VVD'er Te Veldhuis, gesteund door de bewindslieden De Boer en Jorritsma, was er echter wel degelijk sprake van een dualistische benadering. Weliswaar was er afgelopen zondag en maandag 'overleg' geweest tussen kabinet en fractiewoordvoerders. Maar het uiteindelijke compromis hadden de drie fracties onderling uitgedokterd, zonder te weten of het kabinet daarmee akkoord zou gaan, aldus Te Veldhuis. Dat was nog wel wat anders dan buigen voor een dictaat uit het Torentje van de premier, zoals in vorige kabinetsperiodes nog al eens wilde gebeuren.

GPV-fractievoorzitter Schutte zag het anders. Hij sprak van “monistische smetten” op het Schiphol-debat.