Terug van weg: de cactus; De attractie van bloeiende prikkels

De cactus als kamerplant? Is dat niet heel erg passé? Niet volgens Cactuswereld in Limburg. En niet volgens sommige glossy woonbladen.

Cactuswereld, Rijksweg 1b, Reuver. Wo t/m vr 10-18u. Za, zo en feestdagen 10-17u. Inl 04704-2629.

Met de cactus was het tot voor kort treurig gesteld. Na de cactusrage in de late jaren zeventig vernam men weinig meer van de plant met zijn venijnige stekels. De cactus werd met de witkwast uit het strakke interieur van de tachtiger jaren geveegd en net als cyclaam en sanceveria als oubollig weggehoond.

Maar de cactus lijkt zijn saaie imago te hebben afgeschud en beleeft een gestage come-back. Hij verschijnt weer in glossy woonbladen, kwekers zien hun omzet stijgen en de prikkelige kamerplant wordt zelfs als toeristische attractie geëxploiteerd. In 'Cactuswereld' in het Noordlimburgse Reuver krijgt de bezoeker echter niet de bekende kamerplant te zien, maar de cactus zoals hij in zijn natuurlijke omgeving, het onherbergzame, rotsachtige landschap van Noord-, Midden- en Zuid-Amerika groeit. Van de ruim 3500 cactussoorten, zijn er in deze tuin enkele honderden te bezichtigen. In de vaak bizarre, exotische vormen van deze planten is slechts met moeite het kleine bolcactusje te herkennen dat het in de vensterbank zo goed doet.

Neem bijvoorbeeld de opuntica tunicata die Fidel Castro als ondoordringbare omheining rond zijn huis plantte. Een manshoge, felgroene stengel met grote witte doornen die de ribben van de plant accentueren alsof de vier vlakken met witte vestonsteken aan elkaar zijn genaaid. Of de mollige speldenkussencactus, die bedekt is met ontelbare witte blaasjes. De vier wijduitstaande gele stekeltjes, die uit elk blaasje ontspringen, omsluieren het zachtgroene oppervlak van de cactus met een regelmatig sterrenpatroon. Door de enorme afmetingen van deze planten valt pas op hoe mooi geometrisch de cactus is opgebouwd.

Van de meeste cactussen die in de tuin te zien zijn, is het eindprodukt bekender dan de plant zelf. Van de tequila-agave, de rozetvormige plant die geen stekels heeft, maar bladeren die langs de rand scherp getand zijn worden de gekookte harten in Mexico verwerkt tot de bekende alcoholische drank. Ook de aloë vera zal eerder geassocieerd worden met rijkelijk schuimende douchegel dan met een stekelige plant met kelkvormige bloemen. En de testudinaria, een onooglijk knolletje met verdorde blaadjes, zou gebruikt worden bij het vervaardigen van de anti-conceptiepil.

In de tuin worden direct een aantal misverstanden uit de weg geruimd: de cactus gedijt niet alleen in de barre woestenij van prairie en woestijn, zoals wild-westerns doen vermoeden, maar net als in de cactustuin vooral op rotsachtige gronden. In vochtige perioden bouwt de cactus een waterreserve op voor drogere tijden en kan zo extreme klimaatsveranderingen doorstaan. Ook als kamerplant heeft de cactus wel degelijk water nodig; alleen van november tot maart mag de cactus op een koele plek volledig droog staan.

Eén stap uit de cactustuin met zijn vreemdvormige planten en je belandt in de kwekerij van 'Cactuswereld' weer bij de ordinaire kamerplant: de bekende kleine, donzige knoedeltjes, afwisselend met stekels of zuurstokroze bloemetjes opgesierd. Ze zijn veel minder prikkelend en verrassend dan de exotische exemplaren met hun bizarre uiterlijk.

Vanaf het moment dat de cactus door de eerste missionarissen in Europa werd geïntroduceerd, heeft de plant als rariteit een grote aantrekkingskracht uitgeoefend. Op de Parijse wereldtentoonstelling in 1889 veroorzaakte de grijsaardcactus, een zuilvormige plant met lange, wollige haren die in Mexico een hoogte van vijftien meter kan bereiken, een verzamelwoede onder cactofielen. Alsof het goud van de Azteken betrof, zo werden de Mexicanen van hun grijsaardcactussen beroofd.

Na de Eerste Wereldoorlog konden de verzamelaars van zeldzame cactussen en liefhebbers van excentrieke plantenvormen zich aansluiten bij een Vereniging voor liefhebbers van Cactussen en andere Vetplanten. Pas in de jaren twintig werd ook het binnenshuis houden van cactussen en vetplanten populair. De glasfabriek in Leerdam nam de cactuspotten van de glasontwerper Copier in produktie: drie kubusvormige bloempotten in felgeel, diepblauw en steenrood, die naast elkaar op een zwarte onderschaal werden geplaatst. De fabriek, die streefde naar goedkope ontwerpen die de woonomgeving van de gewone arbeider moesten verbeteren, verkocht de bloempotten tot in de jaren vijftig. Zo verplaatste de cactus zich ongemerkt van het gehaakte kleedje op de bloementafel naar een strak rijtje in de vensterbank. En daar zou de cactus in de jaren zeventig weer opduiken - niet in de strakke slagorde van weleer, maar in een eigenwijze chaos van veel kleine cactussen - om er in het volgende decennium weer radicaal van te worden afgeveegd.

Maar ook als de cactus als kamerplant minder in trek was, bleef het fenomeen van de Koningin van de Nacht, de cactus die haar witte bloemen maar gedurende één nacht prijsgeeft, voor de bezoekers van een Hortus Botanicus tot de verbeelding spreken.

Met de intrede van zuidelijke kleuren in de huiskamer, zonnig geel gesausde muren, een steenrood bankstel en quasi-afgebladderde houten stoeltjes, keert ook de exotische cactus terug in het interieur. Maar, let op: niet in de vensterbank. De moderne cactus behoort als een blikvanger in een terracottapot midden in de kamer te worden geplaatst of in een grote schaal omringd door kleine cactusjes en rotsblokjes. Dat zeggen de betere plantenzaken en tonen de interieurtijdschriften tenminste. En zij bepalen in veel gevallen nog steeds de heersende mores en modes.