Kok wil dat relatie met China realistischer wordt

Minister-president Kok is voor een officieel bezoek in China. De grote handelsdelegatie in zijn kielzog aast op nieuwe overeenkomsten, maar de Chinezen houden er zo hun eigen opvattingen op na.

PEKING, 17 JUNI. Met gesloten ogen perst Liu Yuan de tonen uit zijn saxofoon. Hij, de pianist, de magere jongen met zijn baseball-pet achterstevoren op de trompet, de bassist en andere blazers: zij allen spelen de cool jazz van de jaren vijftig. En hier in The Poachers, een rauwe jazzclub boven Vriendschapswinkel nr. 2 in de diplomatenwijk van Peking San Li Tun, verspreiden zij de geur van de lente van 1989. Kind of blue in Peking. Dat is verzet tegen de gevestigde orde. Iedere noot die de jammende jonge Chinezen hier spelen, is een steen uit de muur van Zong Nan Hai, de nieuwe Verboden Stad van China.

Liu Yuan speelde ooit samen met de inmiddels legendarische Cui Jian, de protestzanger van het Plein van de Hemelse Vrede voordat het Rode Leger op 4 juni 1989 een eind maakte aan de studentenprotesten. Vannacht staat de saxofonist, het metalen brilmontuur wat afgezakt, tegen een psychedelische achtergrond van vloeistofdia's en de muziek gaat geduldig verder, nog niet op het Plein maar in de underground.

Voor de westerlingen die hier komen, is de gedoogde jazzclub een nostalgisch eiland in een oceaan van oriëntalisme, voor de Chinezen is dit een certificaat van tegen de draad.

De Nederlandse diplomaat trok 's middags op de lunchparty van ABN-AMRO in het kolossale China World Hotel z'n revers nog eens strak. Of minister Van Mierlo (buitenlandse zaken) de mensenrechten aan de orde zou stellen? “Zeker, maar we kunnen toch niet de komende driehonderd jaar terug blijven wijzen naar het Tiananmenplein (Plein van de Hemelse Vrede, red.)? Andere landen stonden na anderhalf jaar alweer bij China op de drempel om militaire orders in ontvangst te nemen. Nederland vindt het nu langzamerhand tijd voor een realistischere instelling.”

Dat is de boodschap die Kok woensdag in de Grote Hal van het Volk kwam overbrengen terwijl hij statig voortschreed naast zijn ambtgenoot Li Peng langs de erewacht. De lange Nederlander moest daarbij af en toe een loze pas maken om niet een voorsprong te krijgen op zijn gastheer.

Voor de Nederlandse premier wordt deze buitenlandse missie beschouwd als de eerste grote vuurproef. Zelf lijkt hij dit terdege te beseffen. De ontspannen atmosfeer van de eerste dagen in Vietnam, waar Kok tijdens de internationale persconferentie de slappe lach kreeg, verdampte tijdens de vlucht naar Peking. Aan boord van het Chinese regeringsvliegtuig smolten de leden van handelsmissie en de ministerstaf via de chemische reactie van de buitenlandse betrekkingen tijdelijk samen tot één efficiënte organisatie. Over en weer werden vele puntjes op de i gezet, laatste details nagetrokken en zaken gesynchroniseerd, terwijl Kok zat te blokken op zijn dossier.

De belangen die op het spel staan zijn dan ook niet onaanzienlijk. Zo zijn de Sino-Nederlandse betrekkingen sinds de verkoop in 1982 van twee onderzeeërs van de Rotterdamse werf RDM aan de “opstandige provincie” Taiwan belast met een zware hypotheek. Het drama op het Plein van de Hemelse Vrede zorgde in 1989 voor een nieuwe verkoeling van de verhoudingen, overigens niet alleen met Nederland. Daaraan gekoppeld zijn de toekomstige zakelijke belangen van Nederland gebaat bij goede verstandhoudingen met Zhongguo, het Rijk van het Midden, zoals de Chinezen hun land zelfbewust aanduiden.

Het lijkt er op dat de gesprekken van Kok met zijn ambtgenoot Li Peng, met de Chinese president Jiang Zemin en andere autoriteiten de afgelopen dagen, het gewenste resultaat hebben opgeleverd. Het dagblad China Daily, de Engelstalige spreekbuis van de staat, meldde gisterochtend dat de president spreekt over “een keerpunt in de verhoudingen” en van een “nieuwe start”.

De stemming onder de sterk uitdijende handelsmissie - de 33 Nederlandse decision makers worden in China gesecondeerd door hun lokale mensen - is in ieder geval overwegend optimistisch sinds Kok's onderhoud met de Chinese premier. Onder het sterrengetwinkel van de megalomane kroonluchters van het China World Hotel laat KLM-directeur P. Bouw zijn bewondering voor Kok's vasthoudendheid de vrije loop. Een van de uitkomsten van het gesprek was dat volgende maand eindelijk de onderhandelingen kunnen beginnen over een luchtvaartovereenkomst tussen Nederland en China. De KLM zou de lijnvlucht op Peking het liefst volgend jaar zomer willen inroosteren.

Een lid van de ambtelijke delegatie zegt: “De Chinezen hebben de gewoonte regeringsleiders van kleine landen als Nederland flink 'te foeten'. Bij Kok hebben ze het ook geprobeerd maar dat hield gauw op.”

Eigenlijk wordt het als onbehoorlijk gezien om door te drammen in onderhandelingen maar als het op een elegante en omzichtige manier gebeurd, zodat er geen gezichtsverlies is, wordt het juist op prijs gesteld en gewaardeerd als een spel.

Ook van de zijde van de Chinese administratie is dit soort geluiden te vernemen, bevestigt een lokale waarnemer. Li Peng zelf sprak tijdens een persgesprek over de “vaardige en vertrouwenwekkende” wijze van opereren van Kok.

Gistermiddag vond weer een ondertekeningsritueel plaats van een reeks contracten, waarvan de voorwaarden natuurlijk lang tevoren waren voorbereid.

Dit beeld van de Nederlandse politieke en economische betrekkingen met China als een perfecte tweetaktmotor, wordt door China-kenners voorzien van stevige kanttekeningen. De belangrijkste is wel de verschillende waarde die westerlingen en Chinezen toekennen aan een schriftelijke afspraak. “Voor Chinezen beginnen de onderhandelingen pas als het contract is getekend”, zegt een in Peking gevestigde Shell-man. Het hamburgerimperium McDonalds maakte onlangs kennis met het relatieve belang van een gesigneerd papier. Het bedrijf dacht in 1992 een twintigjaar durende pachtovereenkomst te hebben gesloten voor het Pekingse filiaal bij het Plein van de Hemelse Vrede, maar een half jaar geleden kreeg McDonalds het bevel dit filiaal te ontruimen.

En achter Kok's pokerface aan de onderhandelingstafel lijkt toch ook onzekerheid schuil te gaan. Tijdens zijn China-reis ontwikkelde zich in Europa een gecompliceerde en beladen woordenstrijd tussen Frankrijk en Nederland inzake de Nederlandse drugspolitiek. De Franse president Jacques Chirac zou vorige week vrijdag tegenover Kok gedreigd hebben met het sluiten van de grens als Nederland niet zijn drugsbeleid aanpast. In Nederland werden de zaken nog eens ondoorzichtiger door de uitspraak van de Haagse hoofdcommissaris Brand, dat de Nederlandse politie voorstander is van legalisering van soft-drugs. Aanvankelijk probeerde Kok deze kwestie te ontwijken onder verwijzing naar het komende gesprek met Li Peng. Daarna weigerde hij desgevraagd enig commentaar te geven. Dat is niet alleen een graadmeter voor de gevoeligheid van dit onderwerp, maar ook een indicatie van de mate waarin de minister-president zich ingewerkt voelt.

Op de Grote Muur gistermiddag tijdens een bliksembezoek, was Kok in ieder geval weer ontspannen. Toen een lokale autoriteit hem desgevraagd meedeelde dat de Muur op die plek jaarlijk zes miljoen bezoekers trok, repliceerde hij bliksemsnel maar zogenaamd argeloos: “Dat zijn 22.000 mensen per dag.” Toen de Chinees voet bij stuk hield rekende Kok met één opgetrokken wenkbrauw hardop voor: “Maar dat zijn vierhonderd bussen per dag.” Pas toen de pijnlijk getroffen Chinese Muur-beambte vervolgens probeerde te wijzen op mooie zomers en hogere gemiddelde aantallen, liet Kok het er maar bij. Eerder gistermiddag, bij het bekijken van de kunstig bewerkte houten facet-plafonds van een van de paleizen in de Verboden Stad, merkte de eerste minister op “dat dit wel erg veel onderhoud zou vergen”. Toen de gids dit beaamde, zei Kok: “Maar ja, u heeft ook een heel erg groot team.”