Debat over nieuwe Turkse grondwet splijt parlement

ANKARA, 17 JUNI. Het Turkse parlement is deze week in een gespannen sfeer begonnen aan de hervorming van de autoritaire grondwet die in 1982 door het toenmalige militaire bewind werd opgesteld. Turkse kranten spreken evenals premier Tansu Çiller van een overgang naar een burgergrondwet die de weg moet openen naar een grotere participatie van de burger bij het politieke proces.

Hoewel geen enkele politicus in Ankara dat momenteel al te nadrukkelijk wenst te onderstrepen hoopt Turkije zo ook het Europese Parlement ertoe te bewegen later dit jaar de voorgenomen douane-unie tussen de Europese Unie en Turkije te ratificeren. Het ja-woord van de Euro-parlementariërs is afhankelijk van de voortgang die Turkije in de komende weken maakt met de democratische hervormingen.

Het enthousiasme wordt evenwel getemperd door tegenstellingen in het 450 zetels tellende parlement. Niet alleen de voor- en tegenstanders van het seculiere karakter van de Turkse staat staan tegenover elkaar maar ook de conservatieven en de sociaal-democraten. Hierdoor is het vrijwel onmogelijk dat voor al de 21 artikelen die voor amendering zijn voorgedragen, de benodigde 300 stemmen zullen worden gevonden. In de eerste stemmingsronde is drievijfde, dus 270 stemmen, voldoende, maar in de tweede stemmingsronde moet ten minste tweederde van de parlementariërs voorstemmen. Gebeurt dit niet dan is het laatste woord in de vorm van een referendum aan het Turkse volk.

Premier Çiller en haar conservatieve Partij van het Juiste Pad (DYP) voelen niets voor een volksraadpleging, de oppositionele Moederlandpartij evenmin. Zij vrezen dat dat tot een polarisatie in het land zal leiden tussen de 'secularisten' en 'anti-secularisten', een scheiding die dwars door de beide, van signatuur conservatieve, partijen heenloopt. De coalitiepartner, de Republikeinse Volkspartij (CHP), juicht een referendum over de grondwet juist toe. Volgens Mümtaz Soysal, hoogleraar in het constitutionele recht en de belangrijkste onderhandelaar van de CHP wat betreft de grondwettelijke hervormingen, zou hierdoor “voor eens en voor altijd afgerekend kunnen worden met het vraagstuk van het karakter van de Turkse republiek.” “De meerderheid van het Turkse volk is seculier”, aldus Soysal.

De verwachting is dat het parlement eind volgende week de behandeling van de 21 artikelen zal afronden. Uit de eerste stemmingen deze week blijkt dat pas dan de echte onderhandelingen tussen de politieke partijen zullen beginnen omdat tot nu toe voor geen enkele hervorming de 300 vereiste stemmen zijn behaald.

De 'anti-secularisten' worden aangevoerd door de religieus-fundamentalistische Welvaartspartij, die, daarbij gesteund door tientallen parlementariërs van zowel de DYP als de Moederlandpartij, voor de amendering van artikel 24 zijn. Hierin wordt gesteld dat de politieke, economische en sociale instituties van de staat niet op een religieuze grondslag mogen worden geschoeid. Als tussenoplossing wordt nu gepoogd om dit artikel te schrappen maar de intentie ervan wel te laten staan in de preambule van de grondwet. “Dat is onaanvaardbaar voor de sociaal-democraten”, zegt Soysal, “omdat het een eerste stap is op weg naar een afschaffing van de expliciete erkenning dat Turkije een seculiere staat is”. Hij heeft het bange vermoeden dat Çiller dit compromis uiteindelijk toch zal accepteren om zo aan een referendum te ontsnappen.

Een ander struikelblok zijn de vakbondsrechten voor ambtenaren. In de huidige constitutie is niet met zoveel woorden opgenomen dat dezen op dit vlak rechten bezitten maar er staat ook niet dat ze die niet zouden kunnen krijgen. Aanvankelijk waren de sociaal-democraten, de DYP en de Moederlandpartij overeengekomen het overheidspersoneel volledige vakbondsvrijheid toe te kennen maar de haviken in de beide conservatieve partijen wisten dat weer terug te draaien. In de amenderingsvoorstellen zoals die er nu liggen, wordt gesteld dat ambtenaren niet mogen staken en geen cao's mogen afdwingen. De CHP heeft aangekondigd hiervan een halszaak te zullen maken. In hun ogen is het oude grondwetsartikel zelfs nog beter.